¿Ma`ta nituterewa`?

WENERAWARU´SA
aru
’s a p
i
5
’i ya ’ we t e r i n
a
m
re
W
a’w
’
Nahpuinsachin nituhtawa’
a
t
i
sup
1
Nininen
MINISTERIO DE EDUCACIÓN
Ministro de Educación
Jaime Saavedra Chanduví
Ilustración
Wigner Tapullima Ahuanari, Robelso
Viceministro de Gestión Pedagógica
Flavio Felipe Figallo Rivadeneyra
Edición 2014 - revisado y reajustado
Equipo de revisión y reajuste
Asesoría y Revisión Técnica
Fiorella Calderón Zavala, Yarida Del Pino Duran
Reelaboradora
Gloria Lancha Torres
Viceministro de Gestión Institucional
Juan Pablo Silva Macher
Directora General de Educación Intercultural y Bilingüe
Elena Antonia Burga Cabrera
Director de Educación Intercultural y Bilingüe
Manuel Salomón Grández Fernández
WENERA’WARU’SA - Nahpuinsachin nitutawa’
Wa’waru’sa 5 pi’i ya’weterinsupitamare
Elaboración
Teresa Angélica Inuma Pizango
Reydelinda Pizango Yumbato
Revisión final de equipo regional
Cádiz Violeta Caballero Tangoa, Alicia Chanchari Pizuri, Raymunda
Huiñapi Pizango, Nicida Inuma Chanchari, Perla del Pilar Mori
Inuma, Luanith Púa Cahuaza, Sonia Santillán Vásquez
Ministerio de Educación
Calle del Comercio Nº 193, San Borja
Lima Perú
Teléfono: 615-5800
www.minedu.gob.pe
Tiraje: 1 500 ejemplares
Impreso en: Amauta Impresiones Comerciales S.A.C.
Jr. Juan del Mar y Bernedo N° 1298
Chacra Ríos Sur - Lima 1 Perú.
©Ministerio de Educación
Todos los derechos reservados. Prohibida la reproducción
de este cuaderno por cualquier medio, total o parcialmente,
sin permiso de los editores.
Hecho el depósito Legal en la Biblioteca Nacional del Perú
2014 - 14964
San Martín: Katty Verónica Díaz Callacne
Impreso en el Perú / Printed in Perú
Asesoría y Revisión Técnica DIGEIBIR
Milca Escobar Mori
Maritza Livia Nuñonca Lupo
Martha Cecilia Morales Quiroz
David Wohler Púa Pizango
Diagramación
César Adolfo Yeckle Castro
2
A’nuinan
A’chinpeike ya’kunsaran ni’tun ihsu kirikake nuntatenken sha’witaranken. Ihpurasu
Ministeriukeran kirika ketarainken, kahtapainken sahkatatun a’naruachin nituteke ta’tui ihpura
ketarainke, kemari wa’anentatun a’china’pi kahtapainken nuyasha sahkateke.
Ihsu kirika mahkatun sahkaterankeran nuwitaran kema ninanua’wa ya’weteransu, unpu
ya’weransuna irahkaraware, inpitasuna ka’taninken peinenke ya’weran, inawita nuwitatun
nuyasha ya’wesaran.
Ihsu kirikare’ken sahkatuwatan nuyasha kankantatun sahkataran, ya’nipiaran, pichihtaran,
ma’sharu’sa nunansaran, ya’ipi yunki tuwinimasaran, ma’sha ni’sawatun yunkirapiaran.
Inawatun nisha nisha sahkatu nanintapun nihkamasu. Kiyasu yunkipiraiwe nuya pa’yatatun
sahkataran ahketechachin kirika nitutakasu nanitaran tenai. Nuhsuruke ihsu kirika,
newetarinken, apayaransupuchin ni’ke.
¡A’paiatun nuya kankakeran sahkateke!
3
Nininen
N
ininen
4
Nininenparinken nishisawatun,
kemaura ninunanke’:
6
7
Nininen
I’shana yakuiteresu
nitutawa’
8
9
Nininen
Ninuwiterewa’
A’chinapi, ya’ipichachin wa’waru’sa tawishin awanirawatun, nininena nahtanin.
A’naya a’naya nininena sha’wipi, a’napitanta nininena yunkikaisumare.
A’chinapiri nahtanin, inta ya’ihpia a’napita nininen yunkirin, ku nihpun a’nahken nininena
sha’wikaisumare. Nahpupinsahchin ninin nininsu nuwitupi. Sanapia’waru’sa, kemapia’waru’sa
nininen nuwiterin. A’shinpuchin, pa’pinpuchin nininterinsuta nuwiterin. A’nahken ma’mareta
ninin ahpupi.
Naniwachi nininena yunkiatuna ninuntupisu pihkeran, a’taria’wa sumaraya yunkiatuna
ya’nipipi.
A’na wa’washa ne’meterinke tunpurayatupi. Inari a’na wa’washa ku kenanpunawe
yunisawatun manin. Ku nihkapunawe nuwitatun sanapia’wa, kemapia’wa nihpachin nininen
sha’wirin.
Nani ya’nipi tihkiwachinara, a’china’piri nahtansarin:
‡ ¿Ya’nipiranke apayaransupita nuwiteran?
‡ ¿Unpu nuwitantunta, ina tenan?
‡ ¿Unpu nituteranta sanapia’wa, kemapia’wa nininsu?
A’chinapiri wawaru’sa yunkiatun nuninsu, nituterinsupita a’naya a’naya nahtanawatun
kahtaparin. Inaran, a’china’piri sha’witerin kirikake a’na sanapia’wa, a’na kemapia’wa
kanansarama. Ina yahkisawatuna a’na nara’wayake achinpisawatuma ya’nipituku’.
Nunanpisu, kemapuchin ya’nurinsu ananike’. Inaran sha’wike’.
10
11
Nininen
Nihsha nihsha pe’iru’sa nuwitawa’
A’na tata perahku, unpuinpitata pe’iresu sha’wichinpua’.
Yakuireke, ahkawake pe’iwatera, a’naruahchin samiru’sa nu’pirin, nihpunawe 2 urakeran
a’naruahchin taweirin.
Penanike pe’iate ka’patera, wa’waru’sa kañutuna kankanen ikitupi, sapupi inapuchin nihpi.
Naniwachi pa’pina nahtanpachina, a’china’piri nahtanin:
‡ ¿Maketa tata, mama sami mahpi?
‡ ¿Ma’pitata nuwantupi pe’ikaisumare’?
‡ ¿Ma’mareta yakuisu akupi?
‡ ¿Unpuatunta nuya sami mahkakasu’?
Nihsha nihsha pe’iru’sa nunanpisu a’nutawate sha’witere. Ihsekesachin inapuchin pe’irewe.
A’na parichinta nihsha nihshake pe’ipi: nanterake, yu’nanake, amuitunanke, tarapake, mare
amuitunanke.
12
Nihsha nihsha pe’iru’sa ya’werinsu ni’ke’. ¿Inseketa samiru’sa ya’werin? Ma’pitasuna
pe’ikasumare nuwanteresu nunanke’.
Kema ninanuparin insupitata pe’ikasumare nuwanteresu pahshiteke’.
13
Nininen
Pamaturashi nuwiterewa’
Tataru’sa nuntate nahtanakasu, insu inairata pama ninurinsu sha’wichinpua nuwitawa’.
Wa’waru’sa tataru´sa sha’wirinsu’ nahtanpi.
Nani tataru’sa sha’wirinsu tihkiwchina, a’china´pi wa’waru’sa nahtanin:
‡ ¿Ma’ta tata sha’witerinpua’?
‡ ¿Inaira pama ninurina’pi, kanpitanta nuwiterama’?
‡ ¿Unpuinta inaira perarin, pama ninuwachinara?
‡ ¿Unpu nituchiteriwaweta pama we’ninsu, pamaturashi ku ya’werinwe nahpurini?
A’china’pi nani wa’waru’sa nuntawatun naniterin a’yaniwikasu’.
Wa’washaru’sa uhsharan i’irate kunitapi, unpu perarinsuna pamaturashi nihpachina,
inawanta inapuchin perahpi. A’china’pi kamaituwachina. – “Pamatarin” ituwachina,
chinihken iratatuna pamaturashi nunanpi. Inapuchin nihkate, nahkeranchachin wa’waru’sa
nanitere aya’nuwiantakasu’.
14
Inaira
i nunanpisu
i ni’ke’.
i’k ’ P
Pama ninua’pi
i
’ i pahshiteke’.
h hit k ’ IInaira
i pama ninuna’pi
i
’ i anpuru
achinpiteke’. Nunanpisu ni’sawatun inairaru’sa pama ninupisu kahtawake
yanpuina’.
yanpuina .
15
Nininen
Inaira pama ninurinsu ya’nipitawa’
A’chinapi nahtanterin:
‡ ¿Ma’ninta inaira pamatakasu sha’witerinpuasu’?
‡ ¿A’nahken inairaru’sa pama ninuna’piru’sa nuwiterama?
‡ ¿A’naken inairaru’sa ma’sha ninuna’piru’sa nuwiterama?
‡ ¿Mainairaru’sata ahkete nuwiterama’?
‡ ¿Unpuinta inapita inairaru’sa perahpi?
A’china’piri wa’waru’sa sha’witerin, inairaru’sa perahtunu’sa yunkiatuna ya’nipikaisumare ’.
A’naterahpu wentun yuntunsawatun a’na inaira nininen sha’witerin. (Inaira perarinsu
wa’waru’sari nuwitakasu ya’werin). Nani wentunu’sake nihsha nihsha inairaru’sa perarinsu
nininen ya’wetapuna’. A’china’pi inaira nininen sha’witarin. Nahpuru, wa’waru’sa inaira
nininen ya’wetupirachin nuya kankantatuna, inairapuchin peratuna, wentunu’sa kunitapuna’.
Ya’ipinpua nahtantawasu ya’werin. A’nahken naniterin 2, 3 inairaru’sa sha’wikasu nininen
sha’wikasu’. Naniterenta inairau’sa inaranchin kehparitakasu, ta’tahpasu sha’witakasu’.
I’irateke a’china’pi wa’waru’sare ya’nipituna, inairapuchin kahpa kahpa kankantupi.
A’chinpeike wentawachinara, mainairaru’sasuna yunkiatuna ya’nipipisu, wa’waru’sa inaira
nuwitupisu inapita nininen nuwitupi.
Nahtanterin:
¿Unpuinta inairaru’sata ya’nurinsu nuwiterama’?
A’china’piri nihsha, nihsha inairaru’sa na’kun nishiwitupisu, wa’wishin , pankan ya’werinsu
sha’witerin.
Inaran sha’witerin, kirika ya’nipitatuma inairaru’sa kanpita nuwanteramapuchin nihkatuma,
yuranatuma inairapuchin atarantuku’.
Inaran sha’witerin: - imirama nunanku’. Inaran kanpitaura yunkiramasu nunanku’.
Naniterama ya’pirarayaru’sa, werunu’sa, nara tanpara’wayaru’sa ma’tuma ya’nipitakasu,
iterin.
Wa’waru’sa inairaru’sa sha’wirinsu, a’china’piri nishitunanke, kirikateke nishitakasu ya’werin,
wa’waru’sa nishiraru’sa nihkakaisumare’.
16
Apayaransu kahtawainke imiraparin yuranke’. Inaran kemaura yunkiransu nuyasha
inairaru’sa tahpatun pahshiteke’.
¿Inaira nunanansu, ma’ninta nininen yaakuteran? Wi’sha petecha inaira nininen nishirapike,
ku nihpun a’china’pi kahtawainken.
17
Nininen
Inairaru’sa a’paiawa’
A’chinapiri wa’waru’sa nahtanin, ma’ta yunkipi pamaturashi nanpirinsu, unpuinta perarinsu’.
Wa’waru’sa pamaturashi perarinsu nunanpi.
A’chinapiri wa’waru’sa nahtanin, ma’ta yunkipi pamaturashi nanpirinsu, unpuinta perarinsu’.
Wa’waru’sa pamaturashi perarinsu nunanpi.
A’china’pi nahtaterin:
‡ ¿Nuya ka’nanu’sa nanpikasu tenama’?
‡ ¿Unpuatunta nuya nanpikasu tenama’?
‡ ¿Unpukasuta piyapiru’sa, ka’nanu’sa ama tahkikaisumarewe’?
A’china’piri wa’waru’sa a’na werun a’nutawatun wa’waru’sa sha’witerin, unpuinta ihpura
tawerisu a’naya a’naya ka’nanu’sa ya’wepisu nihsapi.
Nahtantu:
‡ ¿Ma’ta unpurapi wa’waru’sa’?
‡ ¿Mainairaru’sata nunanpike ni’newa’?
‡ ¿Insu nunanpiketa inairaru’sa a’paisapi ya’nurin?
‡ ¿Ma’ta kemasu unpu’itun, pamaterashi a’paikasumare’?
‡ ¿Ma’ta unpuitunta, ya’ihpi wa’waru’sa pamaturashi tehpapi nahpurini?
Nani inairaru’sa nunapisawatuna, a’na werunke pamaturashi nunanpisupita yahshiterawatuna,
pahshitawatuna, uhshiteapuna. Inaran nara tanpara’wake achinpiatuna ya’nipitakasumare’.
18
Nunanpisu ni’nansu, sha’werapike’. ¿Ma’ta yunkiran kemasu wa’waru’sa inaira
yate’papisu?, ¿unpu’itunta kemasu? . Nunanke’: unpukasuta nihpirinwe wa’waru’sa,
anpiantewanu’sa, ka’nanu’sa ninutunu’sa nihpisu kanapachinara.
19
Nininen
Kunpanama sami nininsu nitutawa’
A’china’piri, tataru’sa sha’wituchanin wi’ninpita nuntera’wa nitakaisumare’.
A’china’piri, wa’waru’sa nahtanin, nitutupi Kunpanama ya’werinsu’:
‡ ¿Inta kunpanamasu’?
‡ ¿Unpuatunta Kunpamanasu yunkirewa’?
A’na tatamashu sha’witupi wekatun sha’wikasumare, unpu ya’weterinta samiru’sasu’.
Samiru’sa i’shake ya’werinsu yunkiatuna ninuntupi.
Nani kirikake sahkatu ya’werinsu nihsawatuna, nunterawa nuyasha tahpasawatuna
shuhpurike pahshitupi.
Wa’waru’sa pa’yatuwachina, nanitupi Kunpanamapuchin sami nunanantuna sha’wikaisu
ya’werin.
20
Irahka Kunpanama samiru’sa akurinsu, wa’waru’sa sha’witakasu ya’werin.
¿Ma’suna nunshakeran pihpirinsu, i’shutesawatun nunke achinpike’. Kunpanama
nunshanen nishitun imake’. Iwihtesawatun achinpike’. Inaran nun nunanpisu
pahshiteke’.
21
Nininen
Samiru’sa ya’nipitawa’
A’china’pi, a’chinpeike kankunsawatun wa’waru’sa nahtanin. A’na sami nunanpisu
kenanpirawe, ku nininen nuwiterawe, kanta kahtawaku nininen nuwichi tenin. Nunanpinsu
wa’waru’sa a’nutawatun nahtanin, ku kanpitanta ihsupita samiru’sa nininen nuwiteramawe,
iterin.
Sami nunanpisu wa’waru’sari nuwitupisu, a’china’piri nininen nishiwachina, achinpipi. Inaran
sami nunanpisu ku nuwitupisuwe nahtantupi nitutakaisumare’.
A’china’piri wa’waru’sa sha’witerin a’na wentun a’na wentun niyuntunkaisu, inari ni’sarin
nihsha nihsha pi’i ya’weterinsu niyuntunakaisumare. Niwentunu’sa, sami nunanpisu
mahsawatuna a’na mama a’chinpei ya’kari ya’werinsu paapapi. Inari sami nininen
sha’witawatun, unpu ya’weterinsuna sha’witerin. Wentunu’sa, a’naya a’nayari a’pairin ama
yankekaisumarewe. Inaran a’chinpeike pantapi.
A’china’piri wa’waru’sa ka’tanin. Inamare a’china’piri mama sha’wituchanin yunkiatun
wa’waru’sa sha’witakasumare’.
Nani nahtanpachinawara, wa’waru’sasu a’chinpeike wenantapi. Inaran, a’na wentun
a’na wentun sami nunanpisu nia’nutawatuna, ma’suna nahtanatuna samimare nitutupisu
nia’chintupi. Nani nia’chintupisu tihkiwachinara, a’china’piri sami nininen nishitawatun
kirikateke akuatun achinpiri.
22
¿Ma’ta unpurin i’shaka’?, ¿inse’keta samiru’sasu’ ya’werin? Kahtawake kenain.
Inaran pahshiteke’.
23
Nininen
Sami sha’wirapiawa’
24
Samiru’sa nunanpisu yahshiteke’. Inaran nahpuinsachin pankaterinsu wayunatun
achinpike’.
25
Nininen
Panka samiru’sa, wa’wishiin samiru’sa’
A’china’pi kahtu sami sha’wirapirin. A’na panka nininsu’: ya’wansami, inaran a’na wa’wishin:
wanin.
Wanin
Ya’wansami
Waninsu nihpirinwe pankaike
Ya’wansamisu panka sami.
ya’werin. Pe’itate mahpatera
Tumapi sha’wete’. Nishitun nishitun
keshasawate yahshin ka’ne’. I’ike
wi’tunterin. Samira ka’nin. Panka
panka nara naninke, nateteanake
anpuru’sake ya’werin. Inasu
ya’werin. Sha’weten, weraten
wihtuna’pi. Kayuhkenke sharu’sa
tu’nanapuchin. Nara nanparu
sunamenen pakeretere, na’kun
kapatun nanpirin. Weraten
nihtakasumare’. Ya’wansami
tu’nanamare neweterinpu’.
wa’napatera chimipi nukure’.
Nenunpirunsu ku kapakasu
ya’werinwe’.
Wa’waru’sa a’shinu’sa nininsu, nani ma’sharu’sa aya’niwike’. Inaran asahkateke
nahtanakasumare’:
‡ ¿Insuta panka?
‡ ¿Insuta wa’wishin?
26
A’na mineke panka samiru’sa nininsu achinpike’. Inaran samiru’sa wa’wishin nininsu
a’na mineke achinpike’.
27
Nininen
Panka samiru’sa, wa’wishiin samiru’sa’
Samiru’sa unpusawatunta ya’nupisu yunkipi. Inaran a’china’piri nahtanin:
yunkipi unpu ya’werinta sami, achinapiri nahtanin:
‡ ¿Inkarita samiru’sa ninin?
‡ ¿Unputawatunta ninin?
‡ ¿Insupitata samiru’sata Kunpanamari ninin?
‡ ¿Ma’mareta samiru’sa ninin?
‡ ¿Unpuinpitata pankaterinsu sami ninin?, ¿nahpuinachin samiru’sa ya’nupi?
Samiru’sa panka, wa’wishin inapita yunkiatuna ma’sharu’sa ya’nipitupi. Inaran insuta panka,
insuta wa’wishin nininsu sha’wipi.
A’china’piri nahtanin, inta nuwiterin sami pankamiachin nininsu’. Wa’waru’sa ma’sharu’sa
pankamiachin nininsu a’nupi.
28
Mu’kuteru’sake nahpuinahchin nininsupita achinpike’.
29
Nininen
Nuyana pihkiraru’sa nuwitawa nanteratakasumare’
Pa’awa tataru’sa ni’awa kepa’inpua, nuya pihkirinan nininsu a’nuchinpua nuwitatewa
nantera nihkakasumare’. Nani a’nutuachinpua, a’chinpeike u’matewa a’china’pi
kahtawainpua nisha’witawa’.
A’china’pi nahtanin:
‡ ¿Intuata pa’newa?
‡ ¿Unpuin pihkirananta mane nantera nihkakasumare’?
A’china’pi a’chinpeike nihsha nihsha pihkiraru’sa keparin.
A’naya a’naya wa’waru’sa panka pihkiranan, yamira pihkiranan nuwitakaisumare’.
Wa’waru’sa kahtu wentun pihkiranan yuntunpi. A’nasu pankanan nininsurachin, a’nanta
wa’winan nininsurachin yuntunpi.
A’china’piri wa’waru’sa nihsha nihsha ya’nipiru’sa ya’werinsu aya’nipirin. Inaran pihkiranan
pankanan nininsu nunansawatun pahshitatun kirikake achinpirin.
30
Pihkiranan ni´sawatun, insusuna pankanan nininsu nanpiruwake pahshiteke.
Pihkiranan yaminan nininsu atawihtatun unkurapike’.
31
Nininen
Yakuike pa’awa’
I’warapuchin wawaru’sa, tataru’sa yakuitupike pa’pi. Inuteke sami nunantuna nantera
ya’kariya ya’nupipi. I’ke yanpuiatuna nantera kunitapirinawe, a’nahken tataru’sari samiru’sa
itatun nanterake imuterin. Inaran, nanterakeran pihpiantapi. Nahkeranchachin nantera
ya’kariatuna i’ke yanpuiatuna ya’nipiantarapi. (Wa’kimiachin ya’nipiitupi).
Inaran tataru’sapitare ya’nipituna sami mahsapi.
Taweririnke a’chinapiri nantanin:
‡ ¿Unpu pe’itupita’?
‡ ¿Inta na’kun samiru’sa yuntunin?
‡ ¿Inta ku na’kunwe samiru’sa yuntunin?
‡ ¿Maya’nupita nihpisu’?
‡ ¿Masamiru’sata nanterake ku ya’kuninwe’?
‡ ¿Masamiru’sata nanterake ya’kunin?
32
Samiru’sa nunanpisu uhshitesawtun nantera ahkupuana achinpike’.
Nantera aipiran samiru’sa nunanke’.
33
Nininen
Mayahshinta shihkanansu’
Wa’waru’sapitare, pa’awa mama ni’awa shihkanan nihkakasu a’chintainpua.
Mamasu nihpirinwe shihkanan nihkapunpuchin unpu nihteresuna sha’wisarin. Wa’waru’sasu
nahtansawatuna, inaran nuya ni’sapi. A’shini kamaiwachina kahtaparin.
Inaran wa’waru’sa nahtanewa’.
‡ ¿Intuata pa’newa?
‡ ¿Ma’ta nituterewa’?
‡ ¿Masamiru’sata shihkananteresu’?
‡ ¿Ma’mareta shihkananteresu’?
‡ ¿Unpu nineta shihkanansu?
34
¿Unpu nineta shihkanan?
Ma’sharu’sa nunanpisu yahshitesawatun naniarinkeraware, unpu nihpisuna shikanan
a’chinpike’.
Unpu nineta shihkanan, nunanpisu yahshitesawatun naniarinkeraware
khikanan nisapisu achinpike’.
35
Nininen
Mayahshinta shihkanansu’
Wa’waru’sapitare, pa’awa mama ni’awa shihkanan nihkakasu a’chintainpua.
Mamasu nihpirinwe shihkanan nihkapunpuchin unpu nihteresuna sha’wisarin. Wa’waru’sasu
nahtansawatuna, inaran nuya ni’sapi. A’shini kamaiwachina kahtaparin.
Inaran wa’waru’sa nahtanewa’.
‡ ¿Intuata pa’newa?
‡ ¿Ma’ta nituterewa’?
‡ ¿Masamiru’sata shihkananteresu’?
‡ ¿Ma’mareta shihkananteresu’?
‡ ¿Unpu nineta shihkanansu?
36
Nunanke, mama shihkanantamare, samira werun aipi akurinsu’.
37
Nininen
¿Ma’ta nituterewa?
¿Ma’ta nituterewa’?
Sahkatu ninamasu yunkiatun, wa’waru’sa sha’witeke’.
Kirikanenke nishike, ma’suna nituteransu yunkikasumare’.
Wa’waru’sa sha’witeke, ma’ta na’kun na’kun pa’yatupisu. Inaran nunansawatuna
pahshichina’.
38
39
Nininen
Pa’awa iminakasu
nitutawa’
40
41
Nininen
Ninanua’wanenpuake,
p
masahkaturu’sata ahkete ninewa’
A’china’pi wa’waru’sapitare yunkipi, ma’ta nitutupi pe’irekeran. Inaran nihsha nihsha
sahkaturu’sa ninanua’wake ninewasupita ketantakasu, ama naniantakasumarewe’.
A’chinapiri wa’waru’sa nahtanin, masahkaturu’sata nuwiterama ya’werewake.
Wa’waru’sa sahkatatuna nitutupisupita sha’wipi.
A’china’piri wa’waru’sa nunpisu nishirin. Inaran, nihsha nihsha sahkatu nunanpisu a’nutawatun
ama ihsupita sahkatu naniantawasuwe iterin (sami manesu, tehshi, inantakasu…)
Naniwachi nitutupisu ya’ihpi sha’wiwachinara, a’china’piri nahsha nitutuinan a’nutawatun
nahtanin:
‡ ¿Ma’ta ni’nama’?
‡ ¿Inpitata nunanpike nihsapi?
‡ ¿Ma’ta ni’sapi?
‡ ¿Kanpitanta ihsu sahkatu ninama’?
‡ ¿Unpuruta’?, ¿ine’kemata’?
‡ ¿Nuya ihsu sahkatu ketantakasu’?, ¿unpuatunta’?
A’china’pi i’irateke tawirayaru’sa nunanin. Inake a’naya a’naya nunanpisu akurin (kusharu,
nuya ya’wekasu, a’mukasu, chinuhtakasu). Nihsha nihsha sahkaturu’sa ninanua’wake
nunanpisu mahsawatun a’nuterin. Inara, wa’waru’sa sha’witerin sahkatu nunanpisu
tawirayaru’sake akukasumare’.
42
Ni’ke’ ¿ma’ta ni’sapi?,¿ma’mareta ni’sapi?
Nunanpisu yahshiterawatun washinenke achinpiteke’. Inaputuwatan nuyasha kenantaran sahkatu
nihsaransu’.
43
Nininen
¡¡Imin ku inutepuchin
p
y
ya’nurinwe’!
Wa’waru’sa imin nunanpisu a’nutawate, inaran inute nunanpisunta a’nutantare’. Inaputate a’naya
a’naya a’nutate nahtane’:
‡ ¿Maru’ta ihsusu ni’nan?
‡ ¿Unpuinta ihsuru’tesu ni’nan?
‡ ¿Masahkatuta inake nine’?
‡ ¿Ine’kenpuata inapita sahkatu ninewa’?
Wa’waru’sa nitutupisupita sha’wipi. A’china’piri nu’pa a’nuterinsu ni’sawatuna, inawa nitutupisu
yunkimapi.
Wa’waru’sa nu’pa ni’sawatuna a’naruahchin u’mapi. Kankimasawatuna unpupinsuna nu’pa ni’pisu
nisha’witatuna pi’pian ya’nipipi.
Nanitupi nuyuntunatuna ya’nipikaisu, nihke nihke iratakaisu, wanikaisu, a’napita a’napita yunikaisu’.
Inaran, nuya inaru’teke sha’takasu, ta’tuna nuya yunkiatuna ninuntupi.
Nani ya’nipisawatuna wenseatuna, ma´pitasuna kenanpisu, nahtanpisu (irininsu, imerinsu, tachiru’pa)
inapita yunkiatuna nisha’witupi.
Kahtu nu’paru’sakechachin inapuchin ninuntatuna nu’paru’sa ya’werinsu nitutupi.
A’china’piri a’na kirikate, pahshituinan inapita keterin nu’pa ni’pisu nunanakaisumare’.
Tahshirakuantarinke, a’na tatamashu sha’witupi, wa’waru’sa sha’witamare ma’pitata unpukasu
yasha’tuwatera. Unputakasuta nu’panta’. Tatamashu sha’wirinsu nahtansawate, mamapaya
sha’wirinsu yunkimantakasu, unpuinta nu’paru’sa nininsu nitutakasumare’. Inaran nu’paru’sa
unpuinsuna nininsu yunkimapi.
44
Insekesuna nuya sha’takasu nininke a’na piyapi nunanke’. Inaran sha’wirapike, inta
nunanansu’. ¿Ma’ta nihsarin?
Nunanpisu uhshiterawatun, insekesuna akukasu nihpachin inake achinpike’.
¿Ma’ta mama nihsarin?, ¿inse’keta ni’saka? Nunanpisu ananisawatun pahshiteke’.
45
Nininen
Unpuin nu’pata nuya iminakasu’
Wa’waru’sa a’na tata nihkapu pa’pi. Inari i sha’witamare unpuin nu’pata nuya nahsha
iminmare’.
Nani sha’wirinsu nahtanpachinara, a’chinpeike u’masawate wa’waru’sa nahtane:
‡ ¿Ma’ta sha’witerinpua’?
‡ ¿Unpuatunta shipinanteruke ku sha’terewe’?
‡ ¿Ma’pitata panenterinkesu sha’ne’?
‡ ¿Unpurinta shipinanteruke sha’tuwatera?
Kirikatera’wake shi’shi, ki’sha, arese, inapita nunanpisu wa’waru’sa a’nutawatun nahtanke’.
Nuwiterama ihsupita shaaru’sa pahpurinsu kesharumare’.
Ninuntatuna yunkipi, intuwaranta kehkatuna sha’pi, makusharuta keterinpua, unpuinta
inapitasu.
46
¿Masha’ru’sata ni’nan?, ¿yunkiran unpuin nu’paketa sha’ne’?
Sha’wisawatun pahshiteke’.
Inaran kusharuru’sa nunanpisu pawaninsu ananike’. Inaran a’na wi’sha sha’nesuke
auchinpike’.
Shaaru’sa nunanpisu yahtunke’. ¿Nuwiteran ihsu sha’nesu’?, ¿makusharuta keterinpu?
Insekesuna shahkakasu nininke achinpike’.
47
Nininen
Makusharuta iminke p
pahpurin
p
A’china’pisu, a’na i’me menta nihsha nihsha iminke kusharu ya’werinsu a’chinpeike keparin
(mamaru’sa naniterin kahtawainpusu kusharu yuntunkasumare) A’na kusharu kahtu kepakasu
ya’werin.
Wa’waru’sa sha’witerin tawishin wenseatuna i’meke keninsu ninukaisumare’.
Ma’maru’sa uhkuiatun, kashinu’sa uhkuiatun wa’waru’sa nahtansarin. Inta ihsupita kusharu
nuwiterin, ma’ninta, inseketa pahpurin, unpuinta inapita shaaru’sa.
Naniwachi ya’ihpia kusharuru’sa nuwituwachinra, a’china’piri pa’sa pa’sa itawatun
wa’waru’sa nahtanin kahtuatuna yuntunakaisumare’.
Inaran shaaru’sa nunanpisu a’nuterin, kusharuru’sake auchinpikaisumare. Shaaru’sa
nunanpisu ya’kariya akuanterin wa’waru’sa nihkakaisumare’.
Kirikanemake ihsupuchin ya’nipiru’sa ya’werin, nani sahkatu sha’witerinkemasu nihpatama,
kahtuatuma ya’nipiku’. Ihsu ya’nipisu yunkikasu itupisu’. Inaran sha’witerin, unpu
ya’nipitakasuna.
Ku’wara sahkatu kaniarichaterasuwe, a’china’pi wa’waru’sare kirikateke wankanachin
ahkunutawatun tanpanante nihkakatuna, ku’ianake achinpikaisu’. A’china’piri wa’waru’sa
sha’witerin, inake ma’sharu’sa tahpawachina ku ayapachinwe, na’kun taweri newearinpua.
48
¿Makusruta inakeran pihpirin?
Kiwinke, inaran yahshitesawatun ya’nipitatun kahtuen nininsu kenanteke’.
49
Nininen
Ma’ta nuwanterawe imina’wasumare’
A’na tatamashu perahpi, imianatakasumare, a’netakasumare, i’chimikasumare
nuwanteresupita sha’wikasumare.
Inaran a’na tata perahpi imin nihkakasumare nuwanteresu kepaatun a’nukamare, unpuinta,
unpu sahkatereta inapita nuwanteresupita sha’wikasumare’.
‡ ¿Masahkatuta ninewa sawenike, imuhtuke?
‡ ¿Inpitata inapitake sahkatupi?
‡ ¿Unpuatunta wa’waru’sasu inapitake ku sahkatupiwe’?
Peike sahkaturu’sa ya’werinsupita yunkiatuna ninuntupi, panka nininsupita, sahkatumare
nuwantersu ke’ninsu’.
50
Ni’ke’ ¿ma’ta inapitasu’?, ¿unputa ya’werin?, ¿ma’mareta newerin?. Nunanpisu
yuranatun saweni ataranteke’.
51
Nininen
Saweni ninewasu ya’nipitawa’
A’china’piri tataru’sa sha’witerin, wi’ninamare wenpakeran saweni nihkakaisumare’.
Wa’waru’sa aipiran pihpisawatuna, saweni nunapisu ya’nipitupi.
A’china’pi sha’wirin, nu’paruke a’na tawihshinan nunanpisuanake na’kun saweni aku’ina.
Inaran a’na tawihshinanke karaihchin.
Inaran sha’wirin, a’na tawihshinke mentasha saweni, a’na tawihshinke ka’pa.
Nani ya’nipiwachinara, a’chinpeianake a’china’piri wa’waru’sa nahtanin.
‡ ¿Unpu ya’nipirewata’?
‡ ¿Ma’ta ninewa?
‡ ¿Inpitata ya’nipipi?
‡ ¿A’na tawirayake unpu sawenita akurewa?
52
A’na tawirayake na’kun saweni nunanke’, a’na tawirayake karaichin saweni.
53
Nininen
Imianake pa’awa’
Wa’waru’sare’kenpu, tataru’sa imianaterinke ka’tanakasumare paakasu’.
Tataru’sa sahkaterinsu wa’waru’sasu ni’nin. Pa’pinari ma’suna nuwanterinsu
kamaiwachinara kahtawapi.
Inaran sha’witakasu, kahtu i’meke mereme pu’musawtuna, a’chinpeike kepamakasu’.
A’na mere werun a’nutawate nahtane’: ¿unpuinta ihsu werun? (inawa wanirinsu puchin ihsu
ya’nurin: wa’wishin, panka sunanterin)
I’meke mereme pu’musawatuna, inaran kahtu i’mechachin ni’pi: ihseke na’kun ya’werin,
ihsekesu pi’pian ya’weri. A’china’piri mereme nihshiteterin wa’wishin atarantamare’.
Tahshirakuantarinke, wa’waru’sa nahtane’:
‡ ¿Intuata ihwara pa’newa?
‡ ¿Ma’ta ninewa’?
‡ ¿Ma’ta tataru’sa nihpi?
‡ ¿Maketa ka’tawarewa’?
‡ ¿Unpuatunta imiana ketantate nihkakasu’?
‡ ¿Imianatamare ma’pitata nuwantere’?
Inaran unpuinpitata mereme mahpisu yunkipi. Panka, wa’wishin tuhsawatun, unpuatunta
a’napita werunkeran nihshaterinsu sha’wirin.
A’china’pi i’me akusawatun, wa’waru’sa perahsarin mereme i’meke ya’werinsu
mahkakaisumare’. A’naya a’naya mereme mahpi (a’china’piri kahtawarin 1 mereme
mahkasumare’) inaran ahkete nuwantuwachin naniterin maantakasu’.
Kirikanenke nunanpisu ya’werinsu ni’sawatun sha’wirapirin. Inaran sha’wirinsu imatuna
sahkatupi.
54
Wi’sha yuranatun yahshiteke’. A’na werun kirikateke achinpiatun nunanpisu
nataranteke’.
¿Ma’ta unpusapi tataru’sa?
Tataru’sa katawake pa’kachina, inaran achinpike imiana mereme uhshiteatun.
¿Insuta yunkirin sha’witerinenpuake?
¿Unpuanta imuhtu inaura a’netarinkeran anuterin?
55
Nininen
A’netakasu a’chinterinenpua’
Wa’warusarekenpua paatewa a’na tatamashu nahtanwa a’chinchinpua, unpu
a’netapiriunta irahka imuhtu piyapi taransawatun.
Naniwachi, tatamashu sha’winan a’chinpachina, yusparinken tatamashu nitutu
a’chinterankuisumare itupi.
Inaran a’chinapiri wa’waru’sa nahtanin, inawari nahkeranchachin sha’witanta’in tatamashu
sha’wirinsu, ku a’china’pisu nuya nahtaninwe ni’tun.
Apayarinsupita sha’wirinsu pawaninsu, wa’waru’sari sha’winan ananirin. Wa’waru’sa ku
ntunkiwachinarawe, a’china’piri nahtanatun kahtawarin ananikasumare:
‡ ¿Inta inaura na’asawatun a’netapirinwe’?
‡ ¿Wa’aneni kenanpachina, unpurinta’?
‡ ¿Ma’ta wa’narin ina kemapisu’?
‡ ¿Ma’ta a’chinsapirinwe imuhtusu’?
A’china’pi, kirika sahkatuke nunanpisu ya’werinsu, wa’waru’sa anuterin. Inaran nahtanin,
ihsupuchin piyapi tenama, tatamashu imuhtu a’naterisu sha’wituwachinpura.
Wa’waru’sa shawiterin nara nunanpisu pahshitakaisumare’.
Tawerikuantarinke, a’china’piri wa’waru’sa sha’witerin, kirika sahkatu uniriku, tatamashu
sha’witerinpuasu yunkikasumare’.
56
¿Ma’ta sha’winan sha’witerinpua’?
¿Unpuinta wa’anen kankanterin imuhtu anutuwachina?
57
Nininen
Amanshura sha’winan
A’na paya kara wa’winpita asu’yarin. A’nasu suhpu su’yaterin, a’nanta ihse, a’nanta
amanshura. Sa’asawatuna, sahkatakaisu yunkiatuna pa’pi nu’pa kunitatuna
imianatakaisumare’. Sanapiru’sasu ma’ma a’itupi su’ina ka’kimakaisumare’. Amanshura
sa’insu kainpitari iterin: -kemasu su’yan chiruhte, yunu pi’iware papunawe a’naruahchin
u’mantarin, itupi. Naputatuna ma’ma ya’pira a’kapi.
A’na taweri sanapiru’sasu su’ina nihkapuna pa’pi. Pa’pirinawe suhpusu na’pi tu’tasahrin.
Mu’ten pamusawatun temen ka’sarin. Nahpuatun inapuchin kemasu nanpiaran itupi”.
Inaura tahpanenke, suhpu taransawatun ta’arin. Inaran ihse paapapi, inanta nuniruke
wentenatun wekatarin. Inanta sanapiru’sari pinepi, ihse taransawatun pa’nin. Amanshurasu
paapapi, inasu panka imin ninin. Nahpuatun inasu a’shateni, sanapiru’sari na’kun nuhsurupi.
Inapuchin irahka amanshura piyapi nihpun panka imin a’chinikeran, kanpuanta ihpura
kemapinpua pankaana iminatewa ya’werewa tuhpi mashukuru’sa’.
Irahka amanshura imin a’chininsu a’china’piri nunterin. Wa’waru’sa ta’tatuna a’china’pi
nunterinsu nahtanpi. Inaran wa’waru’sa nahtanin.
‡ ¿Inta irahka imin a’chinin?
‡ ¿Inpitata irahka amanshurare ya’wekai?
‡ ¿Ma’ta kemasu pa’yateran?
‡ ¿Inta irahka kara wa’winpita ya’weterin?
58
¿Ma’ta ni’nama?, ¿makarita amanshura pawantarin? Amanshura kahtawake
sahkatu tihki’in.
59
Nininen
Amanshura a’chinterinpua imin i’chimitakasu’
Irahka amanshura imin a’chininsu yunkiatuna ninuntupi.
¿Amanshura imin nihkakasumare, ma’ta unpurin? Imiana, a’nera ianpita yunkiatuna
ninuntupi. Inarani’chimiresu yunkiatuna ninuntupi.
A’china’pi wa’waru’sa nahtanin: ¿Nani nihka imin yanirin i’chimitakasumare’? , ¿unpu
tawerita nihka imin ninare i’chimitakasumare’?
A’china’piri sha’witerin, kamutechin paatuna tataru’sa imin i’chimitapisu nihkakaisumare’.
A’china’pi a’na tata nihkatun sha’witerin, wa’wa’ru’sare paatuna imin i’chimiteresu
nihkatuna nitutakasuisumare’.
Taweririnke a’china’pi, wa’waru’sa pa’pi, imin i’chimitupisu nihkakaisumare’. Inake
i’chimitaunpuchin mama iwan perahsarin imin wihkikasumare’: - wisun wisun, imin
nuhkaninken, wisun wisun, imin nuhkaninken, iterin.
A’chinpeike kankimawachinara a’china’piri nahtanin:
‡ ¿Intuwata pa’newa’?
‡ ¿Unpureta i’chimikasumare’?
‡ ¿Ya i’chimiwachina, unpurinta tata?, ¿ma’ta mamanta ninin?
‡ ¿Ma’ta kemanta ninan?
‡ ¿Unpuatunta mamasu iwan perarin?, ¿ma’ta iterin?
60
Nunanpisu
N
i ni’ke’.
i’k ’ ¿Ma’ta
M ’t ii’chimikasumere
’ hi ik
pawanin?
i ?N
Nara ttanpara’waru’sa,
’
’
amuru
inapita mahsawatun imupi i’chimiresu nunanakasumare’. Inaran shuhpurike
pahshitakasu
pahshitakasu ii’chimirepuchin
chimirepuchin k
kewanwen
ewanwen k
kunai
unai n
nihkakasumare’.
ihkakasumare .
61
Nininen
Kemupire’kenpua ma’sha ninewasu’
Inaran wa’waru’sa iterin, pa’awa ninuntawa, sahkatu ketantuwatewara inta kahtawarinpua
ma’sha nihkatewa ya’wekasumare’. Inaran natanin ¿ine’kenta iminke pa’nan?, ¿unpuatunta
kemupire’kenpua ma’sha ketantakasu ya’werin?
Kemupire’kenpu nikahtawaresu uinkiatuna ninuntupi. Inaran a’naya a’naya wa’washa
kemupinen nahtanin:
‡ ¿Inpitata kemupiparin’?
‡ ¿Masahkatuta kemupire’ken ninan?
‡ ¿Ma’ta unpurinsu kemupiran pa’yateran?
A’china’piri wa’waru’sa akahpakankanterin kemupinen nikahtawakasu’.
Inaran imira panpi ya’nipi a’chinterin. A’naya a’naya kemupi nininen sha’wipi. Ina sha’wipisu
ya’ihpi ninin irininsu, imirinake panpipi. Ihsupuchin: “Na-ni-ri” (3 irininsu imira panpirin) Ninin
sha’wiwachina imirake unpurusuna irininsu panpipi. Nahpuru tuhsapi unpuruta imira inininsu
a’naya ‘anaya nanan ya’weterin.
A’china’piri nahtanin:
‡ ¿Inta yunkirin, unpu nineta imin?
‡ ¿Insu sahkatuta kemasu pa’yateran?
‡ ¿Ma’pitata nuwantere imianatakasu, a’netakasu, i´chimikamare?
‡ ¿Kemasu, ma’ta naniteran tata, mama kahtawakasu’?
Wa’warru’sa yunkimapisu, pa’yatupisu, nisha’witupi ninuntupi. A’china’piri wa’waru’sa nuya
sha’witerin ya’ipi ku sa’wiwachinarawe’.
62
¿Masahkatuta kemupire’ken pa’yateran? Kemupiparin nunanke’.
¿Inpitata?, ¿ma’ta nihsapi?, ¿ma’ta nihsapi? Sha’wike’.
63
Nininen
¿Ma’ta nituterewa?
¿Ma’ta nituterewa’?
Sahkatu ninamasu yunkiatun, wa’waru’sa sha’witeke’.
Kirikanenke nishike, ma’suna nituteransu yunkikasumare’.
Wa’waru’sa sha’witeke, ma’ta na’kun na’kun pa’yatupisu. Inaran nunansawatuna
pahshichina’.
64
65
Nininen
Kahtawatawa
shishi sha’ina
66
67
Nininen
¿Ma’ta nuwanterawe shi’shi shahka’wasumare’?
¿Ma’ta nuwanterawe shi’shi shahka’wasumare’?
A’china’pi wa’waru’sare ninuterin, ma’pitasuna nuwanteresu sha’takasumare’. “Nani
sha’takasu nihpachina, tataru’sa pa’pi, ninunan mahkapuna’. Inaran nuya pihshuwintupi
sha’takaisumare ni’nutuwachina ama chi’mukasumarewe’. Inaran, a’na mamapayari
ni’nunan shinpipike nunenin nuya nuyatatun su’sukasumare’. Inaran mamaru’sasu shi’shira,
pa’chi, ni’nuna inapita manin”.
A’chinapiri wa’waru’sa nahtanin:
‡ ¿Ma’pitata nuwantere sha’takasumare’?
‡ ¿Inse’keta ni’nunan akure’?
‡ ¿Inse’ke?
‡ ¿Unpuatunta ni’nunan ku te’yaterewe’?
68
Pe’sate aipi a’na i’me nunanke’. Pe’sateanake nin’nunan ya’werinsu, shuhpurike
pahshiteke’.
¿
¿Unpu
p ni’nunanta y
ya’werin?,, ¿
¿unpu
p i’meru’sata y
ya’werin?
69
Nininen
¿Unpu sha’pira shi’shi a’na parichisu’?
Shi’shi shahkakasumare kamairesu yunkipi. Wa’waru’sasu nuwitupisupita sha’wisawatuna,
ma’maresuna werinsu sha’wipi.
A’china’piri wa’waru’sa sha’witerin, a’na parichisu wa’naru’sake sha’tatuna ya’wepi. Kahtu
sahkatu yunkimapi:
Kanpua sha’tamare kamairewasu wa’wishin, nihpunawe ku chinipirewawe ma’sha tachitun
uhkuirewa, kehken uwararewa, keparewa’.
A’na parichisu nihsha nihsha wa’naru’sa ya’werin sahkatakaisumare: traturu, wa’na
ni’nunan, wa’na tawiinan inapitari kahtawariin ni’tun piyapiru’sa ahkete ku chinipiwe’.
70
Yahshiterawatun achinpike’. ¿Ma’ta ni’nan?, ¿ma’pitata piyapiru’sa nihsapi?
Sha’takasumare, kamairesupita nuwanteresu unkurapike’. ¿Insuta nunanpisu,
kemahken ninanukeran? Inaran i’shutawatun achinpiatun traturu ya’nipiteke’.
71
Nininen
Shi’shi kanurate pahshitarawe
Pa’awa a’na mama ni’awa sha’wichinpua unpu wayuneta shi’shira shahkakasumare.
Inaran a’na shi’shirate a’nuchinpua.
Mama nahtanwa, wa’waru’sa shi’shi kanurate i’shaatuna nuwichina. Inaran unpuinsuna
ya’pirin nininsu nuwichina’.
A’chinpeike kankimasawate, wa’waru’sa nahtane’:
‡ ¿Inta nihkariwa pa’newa’?
‡ ¿Ma’ta mama a’chinterinpua’?
‡ ¿Unpu wayuneta shi’shirasu’?
‡ ¿Unputereta shi’shira ya’surinsu’?
‡ ¿Unpuinta shi’shi kanuratesu’?
‡ ¿Unpuinta sh’shira kanurasu?, ¿seserate, pahcharate nihka?, ¿tachiratun, kañurate
nihka?
72
Nunanpisu ni’sawtun, shi’shi kanurate nunanatun tihkike’. Inaran imirankeran
sha’pinatiu pahshiteke, shi’shiratepuchin ya’nukamare’.
73
Nininen
Shi’shira wayunewa shahkakasumare’
Wa’waru’sa a’chinpeike shi’shira kepapi wayunakaisumare’.
A’china’piri nahtanin.
¿Ma’mareta nuyara shi’shi wayune shahkakasumare’?
¿Ma’ta unputerenuyara shi’shi wayunewasu’?
Kahtusawatuna shi’shira nuya nininsu, mnahpuunin ninisu yuntunpi.
¿Inaran a’na mamapaya perare, shi’shi sha’nesu sha’witerinpu nitutakasumare’?
74
Inapuchin nininsu ni’ke’. Shi’shira nunanpisu uhshitesawtun achinpike inapuchin
nininke.
Shi’shiraru’sa na’kun na’kun yawerinsu unkurapike’. Inaran a’na mu’kuteke pi’piyan
shi’shira y
ya’werinsu unkurapike’.
p
75
Nininen
Pa’awa shi’shi sha’awa’
A’chinpeike, a’china’pi u’marawatun wa’waru’sa nahtanin:
‡ ¿Unpu sha’neta shi’shi?
‡ ¿Inta ni’nuterin shi’shi shahkakasumare’?
‡ ¿Inta shi’shira naninke pu’murin?
‡ ¿Ma’ta ahkete unpurewa shi’shi na’kun nihtakasumare’?
‡ ¿Unpu kahtawateranta shi’shi shahkakasumare’?
Yunkirama, tatare’kema unpu sha’namata shi’shi.
A’china’piri nahtanin:
‡ ¿Inseketa shi’shi sha’nama’?
‡ ¿Ma’ta tatasu ninin?
‡ ¿Ma’ta mamasu ninin?
‡ ¿Ma’ta kemasu ninann?
‡ ¿Unpuranta sahkatu nihkakasumare’?
76
Nunanpisu ni’sawatun ma’suna nihsapisu sha’wike’.
¿Ma’ta sanapiru’sa nihsapi?, ¿ma’ta kemapiru’sa nihsapi?, ¿ma’ta wa’waru’sasu
nihsapi?
¿Insupitata piyapi nihka nunen pawanterin? Nunanke’.
¿Ihsu nunanpike masahkatuta niihtunwe shi’shira shahkakasumare’?
Yahshiteke’ inaran imiraparin sahkatu nunansawtun achinpike’.
77
Nininen
Shi’shi sha’patera na’tekesu’
A’chinapi, wa’waru’sapitare pahpi nihkauna a’na tatamashu nahtankaimare ma’ta ku
ka’newe shi’shi sha’patera.
Wa’waru’sa nuya nahtantunpi.
A’chin peike pahpachina a’chinapi nahtanin wa’waru’sa:
‡ ¿Ma’ta ku ka’newe shi’shi sha’patera?
‡ ¿Ma’ta ku naniterewe kapakasu shi’shi sha’patera?
‡ ¿Ma’ta unpurinta shi’shi shakapunawe inpu, tenesha’we ka’patan?
78
Kenanke, shi’shi sha’patera ka’nanu’sa ku kanesuwe, inaran pahshiteke’.
79
Nininen
Pa’awa shi’shi kanurate pahkarapiawa’
I’warapuchin tataru’sa, mamaru’sa inapitare paatuna, shi’shiru pahkarapipi. (tataru’sa,
mamaru’sa kahpayake shi’shi mahkakasumare’)
Taweririnke wa’waru’sa nahtane’:
¿Unpu pahkapita shi’shirusu’?
¿Ma’ta nuwantere shi’shiru pahkakasumare’?
¿Inpitata shi’shiru pahkarapipike pa’pi?
¿Masahkatuta piyapiru’sa nuhpi?
¿Ma’ta mama shi’shiruke keparin?
A’china’piri iterin. Ihpurasu a’na ya’nipi nihsarama’. 3 wa’washaru’sa aipiran pihpirapi.
A’napita wa’waru’sasu, a’na shi’shi kanurate pu’usapi. 3 wa’waru’sa ya’kuintapachina.
Inawanta kahtawatapi shi’shi kanurate kenanakaisumare napurapi: ya’kariya nihpachin
“weya-weya” tuhsapi. Ahke nihpachin “te’na – te’na”, tuhsapi.
80
Urinan mama ya’kariya nininsu, kanintunke pahshite’. Urinan mamakeran ahke
nininsu, kewanenke pahshiteke’. Shi’shinanu’sa nunanpike achinpike’.
Kanura, kanura pahputerawe,
nate ya’weterinku wiritu wa’watau
sha’pitun mashutau, piyapisa,
ka’nanu’sa
pa’yaterinku kapaunku.
¿Ma’ninkuta?
81
Nininen
Nituta’awa ninurewasupita
A’china’pi a’chinpeike kankisawtun wa’waru’sa nahtanin. Nituterama, ma’ta ina ninutu.
A’china’pi nahtanin: Inta ninutu, inta sh’wiriku a’napita wa’waru’santa ninutun a’panichin.
Nani wa’kimiachin ya’nipiwachinara, kirika uhpurinpi. A’china’piri ninutu nunterin.
Ku nuhkakuwe nihpurawe, penpuchin
pi’katerawe. Piyapi ikituwachina
nunenawe.
Inaran piyapi te’nari ya’kuntuwachina
nunenawe.
¿Ma’ninkuta?
Kushipuchin nihpurawe,
tananke ya’werawe.
Wa’sanen we’erupiterawe.
Piyapi kenanpachinkura,
tehparinku.
¿Ma’ninkuta?
82
Ninutu nahtanke’. Nunanke, achina’pi kahtawainke nishitatun a’paniteke’.
83
Nininen
Shi’shiratenan ya’nipitawa’
A’china’pi tataru’sare shi’shiratenan yuntunpisu, wa’waru’sari ya’nipiterin.
A’chinpei i’irateke a’china’pi shi’shiratenan te’yaterinsu wa’waru’sari i’meke pu’murasarin.
Inaran kahtu i’me nihpi. ¿Insu imeketa na’kun na’kun shi’shiratenan ya’werin?, ¿insu
i’meketa karaichin shi’shinan yawerin?
Nanitupi wa’waru’sa pichitatuna yunkikaisumare.
A’china’piri nahtanin, kenanama a’na shi’shiratenan panka panka mninisu, a’naken
wa’wishin nininsu’.(Panka panka, wa’wi wa’wishin akurin)
Wa’waru’sasu panka panka, wa’wi wa’wishin nininsu yunihpi. Inaran a’china’piri 2
shi’shiratenan ketawatun nahtanin. ¿Nahpuinahchin?, ¿unpu apanshiniwata’?
Wa’waru’sa inawara nuwantun apanshinpi. Inaran a’china’piri nahtanin. ¿Unpu
apanshinteranta shi’shiratenan?
A’china’piri kahtawarin ya’nipikasumare’. Inaran 5 shi’shiratenan ya’nipitatun nuya
nunakasu nitutarin: “panka pankakeran wa’wi wa’wishintumarinsu”, “panka panka”, “wa’wi
wa’wishira’wain”. Wa’wishinkeran pankakeware’.
84
Nunanpisu ni’ke’. ¿Inseketa shi’shi kanurate aku’itunwe’? Ya’shiterawatun inseketa
chinpikasu nininsu achinpike’.
85
Nininen
Shi’shiratenan yunkiatewa ya’nipiawa’
A’china’piri 3 wentun shi’shiratenan awentunin. A’na wentun a’na wentu nihsha nihsha
pahshitupisu ya’weterin.
A’china’piri wa’waru’sa shi’shiratenanu’sa keterin inawara nuwantupisu ya’nipikaisumare’.
Inaran shi’shiratenanu’sa apanshinatuna aimakaisumare’. Inaran apayarinsuari pawaninsu
ananichin.
A’china’piri sha’witerin, a’na nahsha panshininsu niantakaisuamre.
Inaran sha’witerin kirikanenake inapuchacin nihkakaisumare’.
A’chinapiri akurin kara wentun shi’shinan. A’na wentunusake ya’werin nisha nisha
pahshitupisu.
Keteke’ wa’waru’sa shi’shinan yaniwichina. Inaran sha’witeke yanipitantaina shi’shinan.
Inaran nahtanke wa’waru’sa inaura ni’ina a’na ya’nipi shi’shinankeran.
Inaran kirikanenkenta inapuchin ahkukaisuamre’.
86
Ni’sawatun sha’wike, unpu panshininta shi’shi kanurate. Nunanpisu yunisawatun
insekesuna pawaninsu achinpiatun ananike’.
87
Nininen
¿Ma’ta nituterewa’?
Sahkatu ninamasu yunkisawatuma wa’waru’sa sha’witeke’.
Kirikanenke nishike ama nitutu naniantakasumarewe’.
Wa’waru’sa ma’suna na’kun na’kun pa’yaterinsu sha’witeke’. Inaran
nunansawatuna pahshichina’.
Wa’waru’sa nitutupisu inawara yunkimasawatuna nisha’witupi.
Nunansawtun sha’wirari, ma’ta na’kun na’kun shi’shi sahkakasumare pa’yaterinsu sha’wirarin.
88
89
Nininen
Ma’maru’sa
nuwitawa’
90
91
Nininen
Pahpurinsu nithrerinsu nuwitawa’
I’warapuchin, a’chinapi kemupinenpitari kahtawarin ni’tun nihsha, nihsha sharu’sa
nihterinsupita ke’sha, ma’ma, ahshu inapita manain.
Inapita wa’waru’sa a’nutapunpuchin, se’wapunpuchin, imeapunpuchin nitutakasu
sha’witerin. (naniterin 6 wentun wa’waru’sa akuwachin a’naya a’naya shaaru’sa nihterinsu
nihkapuna)
Nahtanke wa’waru’sa pahpurinsupita nuwitupisu, inseketa kenanpisu, makusharuta inakeran
pihpirinsu sha’wiina’.
Inaran nihsha nihsha ahkupuru ni’terinsupita a’nuteke´. Inapuchachin inapake nihterinsuta
sha’witantakasu (wentunsawatuna nisha’witapi, ina kusharu nitutipisu’)
Taweririnke, a’chinpeike nihsha nihsha ahkupuru nihterinsupita nitutupisu yunkiatuna
pahpurinsuke auchinpituna kusharu yunkipi. ¿Pahpurinsu, nihterinsure ni’ina’? Inaran
a’chinpei i’irateke pihpipi. A’china’pi iraru’sa nunanin, pahpurinsukeran nihterinkeware ina
pa’tatuna kankunakaisumare’. Inaran nahtanin:
‡ ¿Nituterama inse’keta yaninkanamasu?
‡ ¿Insu irata pa’takasu ya’erin?
Ya’nipi kañaritakasu ya’werin (chinutuna’piru’samare yamiana ira nihke’?
A’chinpeianake ayankuntasawatuna, ya’nipituna nitutupisu yunkiatuna ninuntupi. Inaran
a’na werun uhpurinatuna sahkatu nihpi.
92
Nihterinsu nuwitawatun napiseke ira wi’shapisu imatun pahpurinke aninkanin.
93
Nininen
Nihsha nihsha ma’ma ya’erinsu nuwitawa’
A’china’pi nihsha nihsha ma’maru’sa a’chinpeike keparin ( awentunakamare,
aimakasumare) ya’nurinsu ni’sawatun, ananpirinpusu sha’wirin.
Wa’waru’sa ninanunenake kusharu nuwitupisu, nihsha nihsha ma’ma ya’werinsu yunkiatuna
ninuntupi.
Nahpuru wa’waru’sa 5 pi’i ya’weterinsuare naniterin kirika imatuna sahkatakasu. Ya’were 4
pi’i ya’weterinsu, ma’ma apanshinatuna sahkatapi.
Inaran wa’waru’sa 4 pi’i ya’weterinsu kirika sahkatu nihkatuna sahkatapuna’. Ya’were 5
pi’i ya’wetupisu, ma’ma apanshinatuna imarinsu sahkatapi. Inaran inaura yunkipisu kirikake
nunanapi.
NUWITUMAKASU’
Sha’witere, pi’pian ninuntatuna yunkikaisumare. Inaran a’china’pi wa’waru’sa ya’kariya,
nihsha nihsha ma’ma nininsu kara apanshinin. Inaran wa’waru’sa sha’witerin unpu
nipanshiterinsuan nohkatuna inawanta akurasapuna’. A’china’wa’waru’sa perasawatun
kahtawarin yunkiatun nihsha nihsha apanshinkasumare’.
Kahtawarin panshin niya’wereterasarisu nuntakasumare’. Inaran niimarinsu wishaatuna
nunanpi.
Ihsu sahkatu nihkamare, a’china’pi naniterin tataru’sa, wa’waru’sa.
Sha’witakasum wa’waru’sa a’naya, a’naya ma’ma a’chinpeike kepakasumare’.
Nani niimarinsupita ninansu pihkeran a’na kirikateke nunanke’.
94
A’na mu’kuteke, kahtu ma’ma nunansawatun pahshiteke’. A’china’pi kahtawainke
nininen nishirapike’.
Ma’maru’sake apanshinesu nihsawatun mu’kutera’wake achinpike’.
Naniarinkeraware achinpiransu
p
ni’watun sha’wike’.
95
Nininen
¡Nuyahsha ma’ma nuninterin!
A’na tatamashu perahpi sha’wikasumare, intuwaranta ma’ma pihpirinsu’.
Tatamashu sha’wirinsu ta’tatuna nahtanpi.
Inaran a’china’piri wa’waru’sa ma’mapuchin su’surinsu a’nuterin nuwitatuna
sha’wirapikaisumare, unpinta ina namenen, werunen, unpuinta su’wirirnsu’.
A’chinpei i’irateke ma’ma yunkiatuna ya’nipipi: pa’awa nahpuinachin inin uhshite’awa,
nunin, pi’shirumunu (unpuatunta ma’ma munupuchin ya’nurin)
A’chinpei i’iratekeran wentarai. Inaran ya’nipi kañarirai: 2 wa’waru’sa yunirai nunin
uhtenakaisumare’. A’napita wa’waru’sasu nihpirinwe wanka nuninke werunu’sa
a’sunapi. Kahtu wa’waru’sa nunin atawihsapi, apayapisu pahshi pashita’kaisumare. Insu
wa’washasuna ku niiwachinawe, nuninke su’ketapi.
‡ ¿Ma’ta nunanatewa ya’nipirewa’?
‡ ¿Ma’ta ninewa ya’nipirewake?
96
¿Ma’ta
M ’t wa’waru’sa
’
’ ya’nipitapi?,
’ i it i? ¿unpuwatanata
t
t ma’mapuchin
’
hi su’ketarinenke?
’k t i
k ?
Inin kamaisawatun, pi’shiru munu achinpitupisu mahsawatun, a’na pahpurinsuke
amahtawatun ma’mapuchin
p
su’nanteke’.
97
Nininen
Ma’maru’sa pankayu’nanterinsu’
I’warapuchin ya’ipi kemupinenpitare iminke pa’pi ma’ma uhkuikaisunare’.
Wa’waru’santa inake pa’pinari kamaipisu sahkatupi.
Taweririnke na’kun ma’ma iminkera kemapisu, a’chinpeike kemapi.
A’chinapiri nahtanin:
‡ ¿Unpu uhkuireta ma’ma?
‡ ¿Ku sahkaiwe nuhkakasu’?
‡ ¿Ku sahkaiwe nihkakasu’?
‡ ¿Ma’ta nuwantere ma’ma uhkuikasumare’?
‡ ¿Unpuatunta ma’ma kapakasu ya’werin?
Inaran, wa’waru’sa 5 pi’i ya’weterinsu, kirikarechachin sahkatupi. Inaran 4 pi’i
yaweterinsunta ma’ma nihsha nihsha mahpisu panka yu’nan, nahpurupi inapita
apanshinsapi. Inaran 4 pi’i yaweterinsu kirikake sahkatantapi, ya’were 5 pi’i ya’wetupisu
nuya nimasawatuna ma’maru’sa apanshinpi.
YUNKI’: ihsupuchin sahkatu ayunkirarinken wa’waru’sa sahkatu nimapikeran
kahtawakasumare’. Ihsupuchin sahkatu kañariterin wa’waru’sa nitutu nitutakaisumare’.
98
¿Inta panka panka ma’ma uhkuirin? Apanshinke insesuna wa’waru’sa wanikasu’.
Inaran a’naya a’nayamare ma’ma nunanteke’. ¿Unpuin pankata nihka nani
ma’maru’sa?, ¿insuta panka pankasu’?, ¿insuta wa’wi wa’wishinsu’?
99
Nininen
Ma’ma ninukasu’
A’china’pi ninukasu ya’nipi yunkimarin. Wa’waru’sa sha’witerin ninukasu yunkipisu
nisha’wichina’. Inaran sha’witerin a’na nahsha ninukasu sha’wikasumare’.
A’china’pi wa’waru’sari ka’tanin ninukasu yunki nunterin (sahkatu kirikake ya’werinpuchin
a’china’pi panka nishinarake nishiterin wa’waru’sare nuntakasumare’)
‡ ¿Ma’ta nihka?
Wa’waru’sari kahtawarin, nahkeranchachin ninutakasu nuntantarin. Insupitasuna nanan
sahkatu kirikake pawaninsu kentantamare’.
Wa’waru’sa kahtawake nishichin “ma’ma”.
100
Nunanpisu ni’sawatun sha’wike, ¿insuteeranta ma’ma sha’pisu nuya nuya
pahputeerin? Yahshiterawatun insekesuna ya’wekasu nininsu inake achinpiteke’.
¿Insuta panka pankasu?, ¿insuta nanipia?
A’na kirikatekeran ninukasu nishipisu
(nunanpisu nishiru’sare akupi)
a’nateraunta a’na ma’ma nunanpahtuma
unuwapinan (a’nihkechin) nihpunawe
nunanpahtumasu ihtua ihtua akukasu
kenanakaisumare’.
101
Nininen
Ma’ma ninukasu’
A’na kirikatekeran ninukasu nishipisu (nunanpisu nishiru’sare akupi) a’nateraunta a’na
ma’ma nunanpahtuma unuwapinan (a’nihkechin) nihpunawe nunanpahtumasu ihtua
ihtua akukasu kenanakaisumare’.
NINUNAN: Kahsu nanunku
nuyahpiruyanchinku, nininewe ma’maru,
nahpurupi ainewe, panka nantenewe ni’tunku
naniterawe irata’wasu, pe’pewachinakura
nahpuruware pa’nawe ni’tapu.
¿Ma’ninkuta?
Ninukasu nahtawatun nu’ten a’paniterin. Nininen yahshitesawatun nunanpahtuma ninin.
‡ ¿Ma’ta nihka?
102
Nunanke, inaran nishitatun ninutunan a’paniteke’.
103
Nininen
Ma’ma a’itawa’
A’chinapiri mamaru’sa sha’witerin, kahtawarin ma’ma a’itakasumare’.
Mamarusari wa’waru’sa sha’witerin, unpu a’iteresuna ma’maru’sa. A’china’pisu ni’pirinwe,
mamaru’sa sha’rinsu nahtanatu, panka kirikateke nishisarin, wa’wasru’sa ni’kasumare’,
ma’ta ya’nan nine, inapikeran ma’ta nine’.
Wa’waru’sasu mamaru’sa kahtawarin pa’mukasu, iwikasu, inaran we’ehtake ma’ma
pu’mukasu’.
Ma’ma pi’isasu, yunkiatuna tuhpi, ma’ma ka’ne nuyasha su’sukamare, chinihken
nihkakamare’. Ama naniantawasuwe pa’mukasu ma’sharu’sa ku kañukasumarewe’.
Wa’waru’sa nahtantupi, kusharu ka’nesu, nuya tahparesu’.
Inaran nani ma’ma a’itakasu tihkiwachinara tuhpi,
KAPAKASU !!!!!
104
¿Ma’ta
M ’t unputere
t
k
ku’wara
’
ma’ma
’
pa’muyaterarirawe’?
’
t
i
’?
¿Ma’ta unputere ku’wara ma’ma a’ichaterarirawe’?
Nunanke’.
105
Nininen
Ma’makeran kusharuru’sa nuwiterewasu’
Wa’waru’sa a’china’pire i’ke pa’pi tehshiru’pa, panta’pi munu’ mahkaisuamre’.
A’chin peike wentasawatuna, a’china’piri nahtanin ya’ipi nitutupisupita sha’wikaisumare’:
kusharu ketantakasu, nihsha nihsha kusharuru’sa, nunenpu tahpakasu, yahshin kusaruru’sa’.
Nu’pa, pantanamunu’ ianpitakeran kusharupuchin a’nupi.
A’china’pi nihsha nihsha rihiunke kusharuru’sa nunanpisu ya’werinsu a’nuterin (ma’ma
pahsatupisu, iyapisu, akashintupisu)
Inseranta nihka, ihsupita kusharuru’sa ya’nurin, ta’tuna ninuntupi. Kusharuru’sa, nihsha nihsha
ninunisu, nahpuinsachinpuchin nininsu nihkatuna ninuntupi.
Wa’waru’sa ma’sha nuwitupisu yunkiatuna nisha’witupi, ma’ta pa’yatupisu, ma’ta ku
pa’yatupisuwe. Inran kirika sahkatuke nunanpisu ya’erinsu nihkatuna ninuntupi.
106
Nunanpisu ni’sawatun yahshitesawatun insekesuna akukasu inake achinpike’.
Kusharu’sa nunanpisu nuhkatun sha’wirin. ¿Inse’keranta inapitasu’?, ¿unpu nihtupita
ihsupita kusharu? Nunanke kahtu kusharu nihkate ma’ma ka’nesu nunnake’.
107
Nininen
Pihta taweri nihsha nihsha ma’maru’sa ka’awa’
Na’kun taweri pawanawasu, a’china’piri mamaru’sa nunterin, nihsha nihsha parichi
ya’wepisu kusharu nihpi, wa’waru’santa kapatuna nitutaisumare’. Mamaru’sa, kanpua
ma’maru’sakeran, muhtupi ma’makeran kusharu nihpi.
Pihta taweri nanisawachina, a’china’pisu wa’waru’sare kirikate kewanen, wirihtun
ya’nurinsuke kanpua nu’panenpua pihtamare nihpi. Inake a’chinpei achinpitatuna nuyahsha
tahpapi. Ina tahpapunapuchin a’china’pisu wa’waru’sa sha’witarin 28 yuhkisu pihta
tawerinenpua, nuya kankantawa’ itarin. Inaran nihsha nihsha kusharu mamaru’sa nihpisu
ka’sawatuna, wanchira, tayura, apiyun, ninupi, waruru inapita nihpi, pihta na’wekaisumare’.
Tawerikuantarinke, a’china’piri ma’waru’sa nahtanin ma’suna ihsu sahkatukeran nitutupisu,
pa’yatupisu, ma’pitasuna yanitutupisu. Inaran sha’witantarin, nunanpisupita kirika sahktuke
ihsu sahkatu ninewapuchin ya’werin.
Naniwachi kirikake nunanpisu ni’pachinara, a’chinapiri nahtanin:
‡ ¿Ma’ta nunanpisuke ni’nama’?
‡ ¿Unpuinta ni’nama, kuanpua nunanewasu inaran kirikake nunanpisunta’?, ¿insuta ku
inapuchinwe’?
‡ ¿Unpuinta ni’nama, kuanpua shahkatu ninewasu, inaran kirikake shahkatu ya’werinsu’?,
¿insuta ku inapuchinwe’?
A’china’pi, nishinanke shuwenteru’sa nunansawatun wa’waru’sa nahtanin. Ihsupuchin
ya’nurinsu naniterama kenanakasu:
‡ ¿Inseketa?, ¿inta a’nuteriku?
‡ ¿Unpuinta ya’nurin ni’nan?
‡ ¿Unpu nu’kuteru’sata kenanan?
‡ ¿Unpu tawiru’sata ya’werin?
‡ ¿Unpu shuwehteru’sata ya’werin?
‡ Wa’waru’sa nihsha nihsha ya’nurinsu kenansawatuna sha’wipi, pichipi, inaran wi’shapi.
108
Nunanpisu ni’ke’. ¿Ma’ta nihka wa’waru’sa na’kusapi?, ¿kemasu mintiuchu pihta
unpu na’kuranta?
¿Unpu wanchira’waru’sata kenanan?
Ma’sharu’sa shuwenterusapuchin
p
y
ya’nurinsu y
yunihke’.
109
Nininen
¿Ma’ta nituterewa?
Masahkatusuna ihsu pahtunenke ninansu yunkisawatun wa’waru’sa
sha’witeke’.
Kirikanenke nishike ama naniantakasumarewe’.
Wa’waru’sa sha’witeke, ma’pitasuna nihpisu yunkiatuna ninunchina’.
Kusharu pa’yateransupita ma’mare nunanke’.
110
111
Nininen
Wensun nihkakasu
nitutawa’
112
WENSUN
SERPIENTE
POR
MAJAS
MAJES
113
Nininen
¿Nuwiterewa ka’nanu’sa’?
Wa’waru’sa kirika kaniariterinke nunanpisu nihkatuna nisha’witapi. A’hina’piri
akahpakankantun nahtanin:
‡ ¿Inseke ihsu nunanpisu nihka?
‡ ¿Inpitata inake nihka?
‡ ¿Ma’ta nihsapi nihka?
‡ ¿Ma’ta piyapiru’sa kepasapi?
‡ ¿Ma’mareta nunanpisu neweka?
‡ ¿Ma’nin ka’nanu’sata kenanama’?
‡ ¿Unpuapunta tenama, nunanpisu nihkatuna’?
‡ ¿Masahkatuta nihkariwa tenama, ihsu pahtunke?
Nani nahtaninsu pihkeran, wa’waru’sa sha’witerin ma’ta nitutupisu ma’sha ma’te
kapakamare’. Inaran a’china’piri nahtanin:
‡ ¿Ma’ keta tata ka’nanusa tehparin?
‡ ¿Unpurupuchinta taweri nihsawasu tata wensun akurin?,¿tawerisawasu, tahshisawasu?,
¿taweri, tahshi nihka?
‡ ¿Unpurupuchinta taweri nihsawasu ka’nanu’sa wensuni manin?, ¿taweri, tahshi nihka?
‡ ¿Unpurupuchinta pehtunankesu inantere?
‡ ¿Unpurupuchinta irahpake inantere?
Sahkatu sha’witamare, kahtawake wa’waru’sa yunihpisu nunchina. Nihpirinwe, kahtawake
inawara nanan nishipisu nuwichina’.
Nunanpisu
N
i nuya ni’ke,
i’k iinaran k
kenansawatun
t pahshiteke’:
h hiit k ’ SAWENI – PANTA’PI –
CHINSHA – UHKUNAN – WENSUN – IPI’.
114
115
Nininen
Ka’nanu’sa tananke ya’werinsu’
Pa’pi a’na tatanashu nahtankauna tanan pa’tupisu. Tatamashuri sha’witerin unpu mahpita
ka’nanu’sa wensunke.
‡ ¿Ma ka’nanu’sata irahkasu ya’werin tananke?
‡ ¿Unpanta ihpurasu ku na’kun ka’nanu’sa ya’weriun irahkapuchin?
‡ ¿Unpu tehpapita ka’nanu’sa irahka?
‡ ¿Ma ka’nanu’sata tehpapi pehtunanke, wensunke?
A’china’piri a’nuterin wa’waru’sa kara wensun ya’werinsu:
Ukunan, pehkutan, wensun. Ya’ipi sha’wipi unpuinta ina wensunu’sa, ma ka’nanu’sata
anuterinsu: winka, shumi, pu’shi, pewara, kunsha, na’kun inairaru’sa mane.
Inaran wa’waru’sa nunanpi unpurinta inaira wensunke anutupachina.
Nani ya’nipiwisu pihkeran nuwitupi kara wensun ya’werinsu’.
116
Pehkutanke ya´kuninsupita yahshiteke, inaran insekesuna ya´kuninsu achinpike’.
117
Nininen
Kemapi tanan pa’terinsu sha’wi nahtanwa’
A’china’piri wa’waru’sa irahka piyapi tanan pa’terinsu sha’witerin.
A’china’pi nahtanterin:
‡ ¿Ma ka’nanu’sata kemapi tananke kenanin?
‡ ¿Ma’ta unpuchitun ya’wani kenanan nahpurini?
‡ ¿Ma’ta unpuchiteriwawe tananke ya’wan kenanewa nahpurini?
Inaran nahtanin, ma’mareta tataru’sa tananke pa’pi. Wa’waru’sa nitutupisu sha’wipi.
A’china’pi natansawatun sha’witerin, wensun yaakuwachinara tananke paatuna
wensunmare nuwantupisu mahpi. Inaran sha’witerin ma’pitasuna nuwantere wensun
yanihpatera.
Piyapi tanan pa’terinsu’.
A’na piyapi muhtupike tanan pa’tahpatun kawi kenanatun inanin . Nani i’waraya
nihpachina u’marapirinwe wankupi mayu kenankimarin. Ina mahsawatun kahpa
kankantatun u’marapirinwe irake na’shi kenankimarin.
Nahpuatun panka pa’yanatun ta’ananpirin. Na’shiri imasarin ni’tun chinihken ta’asapirinwe
irake panka na’pi kenankunatun, inake nanpeatun cha’erin.
Nani na’shi na’kuwachina, piyapisu nuwarasawatun chinihken u’matun peinenke
kankimatun sa’in sha’witimarin. Nahpuatun sa’ini na’netatun iterin: ¡Mamashawe!, unpihchin
kemasu na’shi keterinken, itatun su’in na’neterin.
118
Nunansawatun pahshiteke ma’pitasuna wensun nihkakasumare nuwanteresu’.
119
Nininen
Tanan pa’tamare sahkatu niketeresu’
A’china’piri sha’wirin, taweririnke tananke paatuna narara’waya mahkakaisumare. Nani
a’nahken tataru’sa, mamaru’sa sha’witerin nahpuinachin pakakaisumare, inamare sahkatu
niketakasu ya’werin.
Inake paakasumare, a’china’pi wa’waru’sare panka kiirkateke unpu pa’takasuna nunanpi.
Ihsupuchin.
Nanitere ahkete nahtanturu’sa nishite wa’waru’sa ayunkimare nuya nitutakasimare’.
Taweririnke, tananke narara’waya yunihpi yuntunakaisumare’. Ku’wara wa’waru’sa
narara’waya yunihshateraisuwe, a’nutakasu unpuinta narara’wa mahkakaisumare’. Nani
wa’waru’sa yuntunpi pihkeran tananpitere inaura yunkinenakeran yuntunakasu, nihkakasu,
pichikasu, yunkiatuna apanshinatuna imarasakasu. Inaran narara’waya ya’nipitawatuna
tahpapi a’chinpeike kepakaisumare’.
A’chinpeike ya’kunsawatuna, ku’wara tananke pa’shaterasunawe sahkatu nihpisu yunkimapi
unpuinta nuya nitutupisu kahtawarin. A’china’pi yunkiatun sha’witerin wa’waru’sa a’na
sahkatutu nihkakaisu narara’wa yuntunpikeran. Nahpuapunawe yunkiku a’na pehkutan
tatamashu a’chinterinpuasu nitutakasumare’. Sha’witeke wa’waru’sa unpu nineta pehkutan
inawanta nuwitakaisumare. Nahtanke’: ¿unpuinta?, ¿unpuin nuwenteru’sapuchinta ya’nurin?
A’china’piri kirikate a’nuterin: tawishin, shuwete, muhkute, nahpurite’. Inaran a’chinpeinake
ma’sharu’sa ya’werinsu yunihpi ma’sharu’sa nunanpisupuchin ya’nurinsu’.
Wa’waru’sa sha’witerin kirikanena uhpurinsawatuna wensun nunaina’. Inaran sha’wiina nanitere
kaniritakasu nuwentu nunanakasu kirikake ya’werinpuchin ya’nukasumare’.
120
Pehkutan nunanke. Inaran nunanpisu pahtumaru’sa nara’waya mananke
achinpitatun ananike’.
121
Nininen
Tanan pa’tamare sahkatu niketeresu’
TANANKE PA’AWA’
¿Intuwata paariwa nihka? Tananke
¿Unpuruta paariwa nihka? Tahshiraya/ nunitari
¿Inpitata paariwa nihka? Ya’hpi a’chinpeike ya’kunewasu’.
¿Inta ka’tanarinpua nihka? Mariya a’shin, Kusi pa’pin…
¿Unpu pa’tariwata nihka? Nuyahsha paariwa, ku yankeriwawe’.
¿Ma’mareta paariwa nihka? Wa’wishin narara’waya mahkakasumare’.
¿Unpukasuta tananke nihkariwa’? Ya’ipinpua nikahtawakasu, a’paitate iratakasu.
A’china’piri sha’wirin, taweririnke tananke paatuna narara’waya mahkakaisumare. Nani
a’nahken tataru’sa, mamaru’sa sha’witerin nahpuinachin pakakaisumare, inamare sahkatu
niketakasu ya’werin.
Inake paakasumare, a’china’pi wa’waru’sare panka kiirkateke unpu pa’takasuna nunanpi.
Ihsupuchin.
Nanitere ahkete nahtanturu’sa nishite wa’waru’sa ayunkimare nuya nitutakasimare’.
Taweririnke, tananke narara’waya yunihpi yuntunakaisumare’. Ku’wara wa’waru’sa
narara’waya yunihshateraisuwe, a’nutakasu unpuinta narara’wa mahkakaisumare’. Nani
wa’waru’sa yuntunpi pihkeran tananpitere inaura yunkinenakeran yuntunakasu, nihkakasu,
pichikasu, yunkiatuna apanshinatuna imarasakasu. Inaran narara’waya ya’nipitawatuna
tahpapi a’chinpeike kepakaisumare’.
A’chinpeike ya’kunsawatuna, ku’wara tananke pa’shaterasunawe sahkatu nihpisu
yunkimapi unpuinta nuya nitutupisu inari kahtawarin. A’china’pi yunkiatun sha’witerin
wa’waru’sa a’na sahkatutu nihkakaisu narara’wa yuntunpikeran. Nahpuapunawe yunkiku
a’na pehkutann tatamashu a’chinterinpuasu nitutakasumare’. Sha’witeke wa’waru’sa
unpu nineta pehkutan inawanta nuwitakaisumare’. Nahtanke’: ¿unpuinta?, ¿unpuin
nuwenteru’sapuchinta ya’nurin?
A’china’piri kirikate a’nuterin: tawishin, shuwete, muhkute, nahpurute. Inaran a’chinpeinake
ma’sharu’sa ya’werinsu yunihpi ma’sharu’sa nunanpisupuchin ya’nurinsu’.
Wa’waru’sa sha’witerin kirikanena uhpurinkaisumare’. Inaran sha’wiina ma’ta pawanterin
nunanpisu, pehkutan tenikasumare’.
122
Pehkutan ni’ke. ¿Unpuinta ni’nan? Pahshiteke pehkutanchachin ni’nansu’.
Inaran wi’shake’, pehkutan mentateke narara’wa mananke. ¿Unpusuna nunanpisu
ni’nansu inanahpuchachin narara’wayake nunanke’?
123
Nininen
Inairaru’sapuchin ya’nipiawa’
A’china’pi a’nahken anpiatewanu’sa nunanpisu a’nurin (i’sa, chin, yunse, arasu, yunkurun)
inaran unpuinsuna nininsu nisha’witupi.
I’irateke inairaru’sapuchin iratatuna ya’nuwipi. ¿Insu inairata chiniken iraterin?, ¿insu inairata
uhshakeran iraterin?
Inaran, “ya’ipi inairaru’sa” panshinpi wa’wishiken pankakeware, inaran nunpi: a’natun,
kahtutun, karatun.
Naniwachi a’chinpeinake ya’kuntawachina, a’chinapiri shari shari ta’kasu a’chinterin:
Inairaru’sa yanpunpi 1, 2, 3 (ayantu)
Inairaru’sa yanpunpi 4, 5, 6 (ayantu)
Inairaru’sa yanpunpi 7, 7, 8, 9, 10 (ayantu)
A’china’piri iterin inairaru’sa nunanpisu uhshiterawatuma, ahkunutawatuma nantenkeran
awaniku’.
Inaura wa’waru’sa yunkipisu ya’nipirapi. Inaran a’china’piri iterin a’na “panshin
su’surasarinsu” a’china’piri wa’waru’sa nahtanasarin, unpu apanshinamata inairaru’sa.
Inawara wa’waru’sa nunakasumare a’china’piri naputarin.
A’china’piri shawiterin apanshinksu wa’wihshinkeran pankakeware, yunkiatuna inairaru’sa
nininen sha’wikaisumare.
A’china’piri wa’waru’sa sha’witerin kirikanenke apanshinatuna aimaina’ .
Shari shari ta’kasumare,irininsu ku sahkaiwe nininsu yunkikasu. Naniteraunta wa’waru’sa
a’chintamasu a’nahken shari shari ta’tuna inairaru’sa yunkipisu’.
124
Inairaru’sa a’na panshin wa’wishinkeran pankakeware achinpike’. Inaran
kewanenke a’na panshi atawihteke’. Inaran ya’natuninsu panshin kanintunke
atawihteke’.
125
Nininen
Ka’nanu’sa ninukasu niawa’
A’china’piri wa’waru’sa nahtanin, yunkirama ninuresu nituterewasu’. Inshasu nitutuwachin
sha’wichinpua. Nani ninutu yunkisawatuna, a’china’piri a’na kirikateke nishipinan ninuresu’
a’nutawatun nunterin. Inaran a’chinapi kahtawarin wa’waru’santa, nuntupi.
Ataripuchinku nihpurawe, tananke
ya’werawe. Yawe’epatura perarawe.
Nara se’pa yahpuriya nanpeatu
we’erawe. Yuhkaku nihpurawe,
piyapi kenanpachinkura tehparinku.
¿Ma’ninkuta?
Yunkurun.
126
¿Makusharu’ta ka’nanu’sa ka’pi?
Pichisawatun insekesuna nahpuinsachin ya’werinke auchinpike’.
Pa’awa ni’awa pehtunan
1
Pa’awa ma’awa senu
pehtunan tananke.
4
Nu’pake achinpinantuku
senu pehtunan.
2
Ya’sheteawa
senu pehtuna.
3
Nu’pa ma’katewa
simirawa inara
awintawa’.
.
u
k
i
w
i
p
n
a
r
Ina
127
Nininen
Sha’wirinsu imatewa pehtunan niawa’
A’china’piri wa’waru’sa iterin, nahpuinsachin kirikake sha’witerinpuasu nuntawa. Ku ¿wara
nunchaterasuwe, nahtanin: ¿ma’ta nihka nishitupisu sha’witaunpua’?
‡ ¿Ma’sha nihka manesu’?
Wa’waru’sa nishituke ya’werinsu yunkiatuna nunpi. A’china’piri nahtanin yunkipisu
sha’wikaisu’.
Pehtunan yunkiatuna ninuntatuna, a’na pehtunanpuchinke ma’sha manesu yunkipi.
Nisha’witupi, unpuinsuna pehtunan nininsu yunkiatuna ninuntupi.
Nahpuinahchin kirika nuntupi. Panka kañarinamen nuntawate, nishipisu yuranate, pichiru’sa
a’nutate, inawa yunkipisu ananikasumare’.
Nani tihkiwachinara nahtankasu, nuwanterama sha’wirinsu yuranate pehtunan nihkakasu’.
Tananke nani pahpi ni’tun, wa’waru’sa nani nitu yunkipi sahkatu nihkakaisu’.
Uhshakeran nituterasapi, a’na nani tihkipachina nahtane ma’ta imantarin.
Inapuchin wa’waru’sa sahkatuwachina nanitapi nananu’sa nishituke ya’werinsu
nuwitakaisu’.
128
A’china’pi kahtawainken pehtunan nihkakasu sha’wirinsu nunteke’. Inaran sahkatu
nihke’.
Inaran, nunanu’sake ananike, sha’wirinke nishiraru’sa pawanninsu’.
1
2
3
1
2
3
1
2
3
1
2
3
1
2
3
129
Pehtunan sahkatu
Nani wa’waru’sa pehtunan nihpachinara. Nanitupi nihsha nihsha sahkatu nihkatuna nuya
kankantapi. Ihsupuchin a’nahken nihkakasu’.
Pehtunan piwituma nitutuku, inta nu’pa si’pira ahke te’yateri, inta ku ahke te’yaterinwe’.
Kahtu pahtun nihkakasu, ka’nanu’sa pehtunanke tehpapisu’.
Pehtunan nahpurupiterinsu, pankananterinsu nihkatuna apanshinpi.
Pehshanan ma’sharu’sake nuya tahpapi.
Nikanakasu ya’werin.
Unpu nu’pa si’pirata puhpunpisu pichirin.
130
Nunanpisu ni’ke’. Nunanpisu nahpuchacin nu’pa si’pira ninanke’.
131
Nininen
¿Unpu nineta pehkutan?
A’na tatamashu peraku sha’wichima unpu imatesuna pehkutan ninesu sha’wichipua
nitutawa’.
Wa’waru’sa ta’tatuna nuya nahtanpi. Inaran pehkutanmare sha’wirinsu nahtanin.
A’china’pi nunanpisu a’nurin, imate unpu nihpisuta wensunu’sa. Inaran wa’waru’sa
nahtanin nuyasha nishi kirikateru’sa wensunmare nishitupisu apanshinakasumare’.
A’naya a’naya wa’waru’sa sha’witerasarin, unputereta wensun akuamare tatamashuri
sha’witerinpuchin, nishi kirikateru’sa apanshinasarin.
A’china’piri nunanpisupita nihsha nihsha akuntarin. Nahputawatun nishinake nunanpisu
pe’nacha pahtuna’wa akusawatun nahtanin:
‡ ¿Ma’ta nunanpisu 1ke ya’werarin?
‡ ¿Ma’ta nunanpisu 2ke ya’werarin?
‡ ¿Ma’ta nunanpisu ya’natimarin / ya’natukunin?
Wa’waru’sa nahtanke, kirikanena ni’sawatuna, nahtanpatan sha’wiina ma’ta ihpura
nihkariwa’. Wa’waru’sa sha’wikaisu nuwantupisu wirika werunkeran yunkiatun sha’wikasu
ya’werin.
132
Pehkuta nunanpisu yahshiteke’. Inaran, unpu nihteresuna pehkutan sha’wike’
a’napitatanta nahtain.
133
Nininen
¿Ma’ta nituterewa?
Yunkike, masahkatuta ina pahtunke ninewa, inaran wa’waru’saparin
sha’witeke’.
Kirikaparin nishike ama naniantakasumarewe’.
Wa’waru’sa sahkatu nihpisu sha’witeke, inaran inawara yunkiatuna
nisha’wichina’.
Nunanpisu kanpita nuwake pahshituku’. Inaran insusuna na’kun na’kun inantakasumare pa’yateransu sha’wike’.
134
135
Nininen
Ninu
ya’werinsu
nuwitawa’
136
137
Nininen
Yuhki yunkiatewa nunakasu’
Wa’waru’sapita pa’awa a’na mama ni’awa sha’witanpua, unpuinpitata niniterin yuhki
tawihpachina’:
Yuhkia’warayake ninui u’kuire, nahpuru wa’waru’sa ku nuyawe nara nanpetakaisu ama
se’paken anutakasumarewe’. Kemapia’waru’sa nunene, chinihken su ¿sukaisumare’?
Yuhki a’shirasarinke pantapiawa, kinan, ahshu inapita sha’ne, ama shuniri
pe’yakasumarewe’.
Yuhki a’shirayake wa’waru’sa wa’wina sha’witapi nanua’waru’sa ihsa mahsapi
ninunenakaisumare.
Yuhki ninkuanke sanapiru’sa ihsake ninunenpi, wa’winanta nunenpi pankatakaisumare’.
Inaran shaaru’santa a’natameke nunenpi na’kun nihtakasumare’.
Nani a’chinpeike ¿mawachinara nahtantupi?:
‡ ¿Ma’ta mama sha’witerinpua?
‡ ¿Unpuinpitata yuhki tawirinsu nuwiterewa’?
‡ ¿Unpu ya’werinta yuhkisu nihka?
138
Pa’shiteke, unpuinta yuhki nihsawasu ninui uhkuire’.
139
Nininen
Yuhki yunkiatewa nunakasu’
Inapuchachin sanapia’wanta, yuhki yahkusun nihpachina, ihsa mahsawatuna,
wankanachin pahchatupi. Inaran iwisawatuna a’na nunenamen ya’werin amutan, pawara
tuntunu, wenparu inapita iwisawatuna ayuntatuna a’na kemapiri nitutun nininsuari ina
ihsa penurin iwirinsupita wa’yanen perahtatun. Inaputawatun ya’ipi nunen pahshitupi,
a’naruahchin su’sukaisumare, pankaruntakaisumare’. Inaran na’tupi, ama inapita
wa’yanenkeran ana’intakasumarewe’.
Ya’wewre nanua’wa nihpachinara nanteen pahshitupi, pa’wen wi’tunpi, imirin pahshitupi.
Inaputupi nanua’wa pankarutaisumare’, ama kañuruwatakaisumarewe inaputupi.
140
Pahshiteke, unpuinta yuhki nihsawasu nuya ninui uhkuire’.
141
Nininen
Yuhki yunkiatewa nunakasu’
A’china’pi wa’waru’sare a’na tata nihkapuna pa’pi. Inake nahtanpi, ma’pitata nuwantere
ninui uhkuikamare’.
Tawerikuantarinke a’china’piri wa’warusa ayunkirin, ma’pitasuna nuwanteresu ninui
uhkuikasumare’. Inake wa’waru’sa sha’wituna yunkipi nuwanteresupita: saweni, imuhtu,
sa’ya, i’me, pariti inapita nuwantere ninuimare.
Inaran a’china’piri wa’waru’sa nahtanin:
‡ ¿Ma’pitata nuwantere ninui uhkuikasumare’?
‡ ¿Unpuatunta ninuisu tekentakasu’?
‡ ¿Inseketa ninuisu ya’werin?
‡ ¿Unpu uhkuireta ninuisu’?
142
Nunanke ma’pitasuna nuwantere ninui uhkuikasumare’.
Pahshiteke ma’pitasuna nuwantere ninui mahkakasumare’.
143
Nininen
Yuhki yunkiatewa nunakasu’
A’na tatamashu nihkauna pa’pi, inari sha’witamare unpu uhkuipita ninui tataru’sa’.
Ma’ta nihkakasu, ma’ta ku nihkakasuwe, unpuatunta wa’waru’sasu ku pa’piwe ninui
uhkuikasumare’.
A’chinpeike u’masawatun a’china’pi nahtanin:
‡ ¿Inta yunkirin ma’ta unpupi tataru’sa ninui uhkuikasumare’?
‡ ¿Inseketa ninui ya’werin?
‡ ¿Ma’ta unpuapun a’na wa’washa ninui uhkuiapun pa’pachin?
Tatamashuri sha’witerinsu yunkipi.
A’china’piri i’irateke ya’nipikasumare keparin, ninura nunantuna, shari shari ta’kaisumare:
A’china’pi shari shawi tuhpachin wa’waru’santa nunatuna ninura yanpuninsu sharitapi.
Ninura yanpunin, yanpunin, chinirin(ayantu)
Ninura wihterin, wihterin, chinirin(ayantu)
Ninura nakunterin, nakunterin, chinirin(ayantu)
Ninura irinin, irinin, chinirin(ayantu)
Shari a’china’pimare tupachin, pa’sariin a’naya a’naya wa’waru’sa, ni’sarin inta ku
nakuntarinwe, ku nihpachin se’kunukasumare’.
A’chinpeike pa’sawatuna kirikanenke nunanpisu ni’sawatuna sahkatu nihpi.
Inaran wa’waru’sa nihsapatuna, achinpiri ninuraru’sa, a’china’piri keterin a’na narara’wa
inake achinpikasumare. Inaran keterin sha’pinatiyu, nuware se’yunpinan, inake nunanpisu
pahshiterin ninurapuchin ya’nukasumare’.
Wa’waru’sare’ken shari shari ta’kasumare, ku sahkaiyawe nininsu yunkike. Naniteran
wa’waru’sa shari a’chintamasu, ninura, ninui yunkiatun.
144
¿Inseketa ninura’? Nunanpisu ananike, inaran ninura ya’werinsu ya’kariya
yanpusarinsu nunnake’. Nuyahsha pahshiteke’.
145
Nininen
Yuhki yunkiatewa nunakasu’
Wa’waru’sa tatamashuri sha’winan sha’witerinsu yunkipimapi, unpu uhkuitereta ninui,
unpukasu ama ninura wi’kainpusumarewe’.
A’china’piri wa’waru’sa nahtanin:
‡ ¿Tata ninui uhkuiwachina ma’ta kenanin?
‡ ¿Mawewehpiruta ninu ya’kariya ya’weka?
‡ ¿Unpuatunta tata ninu uhkuiwachina ninurari winin nihka?
‡ ¿Makeranta ninurasu wininpu’?
A’china’piri wa’waru’sa ninura a’nuterin, unpuinta, ya’nurinsu, pankaterinsu, inapita
nihkatuna ninuntupi.
‡ ¿Unpuinta pankaraterin ninurasu’?
‡ ¿Unpuinta ya’nurin ninurasu’?
‡ ¿Unpuinta nihka ninurasu’?
Wa’waru’sa nunanpisu ni’sawatun sha’wirin. Inaran a’china’piri sha’terin, sahkatu kirikake
kenansarama ninura nihsha nihsha ya’weterinsu’. Ina mahsawatuma nikahtawatuma ninura
atarantuku’.
Wa’waru’sasu kaniaritupi nunan pahtumaru’sa ya’shitesasui, a’china’pirisu nahtanasarin:
¿ihsupita ninura nunanpisu yahshitesarewasu mahkenpitata nihka?
146
Nani ya’nipiramasu pihkeran kankan pe’pete a’paiku, nunanpisu ni’ku’. ¿Ma’ta
nihsakai’?, ¿a’na wa’washa aipira nininsu, ma’ta yanihsaka? Nunanke, unpuapunta
nihka wa’washa kankan pe’pete se’wawachin.
1
3
4
2
Nininen
147
Yuhki yunkiatewa nunakasu’
A’china’piri kahtawarin wa’waru’sa tawirashin nikatuna wanipi. Inaran a’na kankan
pe’petepuchin achinpipi. A’na wa’washa wayunpi kankanpuchin nihkakasumare, a’na
wa’washa tehkarituna’pi, a’napitasu pe’peteke ya’kunpi. Wa’washa wayunpisu 3 puchin
kankan pe’pete apihsarin. Ya’ihpi wa’waru’sa kankan pe’petekeran pihpisawatuna
wa’waru’sa imarin ninkantakeware’. Inake wa’waru’sa ya’nipituna weraten, muhten
kankani wihsarin.
Ku wa’kiyawe inapuchin ya’nipipi. Inaran a’china’piri kankanpuchin yanpunakaisu
sha’witerin ni’tun niyuntunasapi. “2 kankan niyuntupi”, ” 3 kankan niyuntupi”, “ 4
kankan niyuntupi”. Nani niyuntunpike yanpunsawatuna niyuntupi. Su’sumiachin nihpisu,
wa’wishiamichin nininsu kahtawakasu wentunen pichikasu. A’china’pisu paatun wentunu’sa
kahtawararin nahpupinachin nihkakasumare’.
¿Maya’nipita ninewa?
¿Ma’ta ninewa’?
¿Ma’ta nunanewa’?
¿Unpuinta nihpi ninunaru’sa?
¿Unpu niyuntunewata ninurapuchin nihkakasumare’?
Inaran, a’china’piri nu’parawa wa’waru’sa keterin, inaran ninura pe’pete atarantupi.
A’chin peike pa’pachinara, nihpi nunanpisu kirikake, sha’wipi kenanpisu.
148
Nani ya’nipiramasu pihkeran kankan pe’pete a’paiku, nunanpisu ni’ku’. ¿Naniteran
sha’wikamasu ma’ta unpurapi a’naya a’naya?, ¿unpuatunta a’na pa’chi
se’kesawatuna a’na wa’washa tawirapitapi? Nunanke narara’wa unputa kuhtun
ya’werinsu’. Inaran nunanpisu pahshiteke’.
149
Nininen
Yuhki yunkiatewa nunakasu’
A’china’pi nunanin yanku, ninura inawita nunan sawatun.
Wa’waru’sa nahtanin, ma’ta unpuka ninura yankure. A’china’pi nahtanin ya’ihpi wa’waru’sa
nunpisu, inaura nitutupis, inaura yunkinenakeran. Ya’ipi wa’waru’sa nunpisu, tewepirinaunta
nahtankasu ya’werin.
Sha’witerin ninurasu yanku yamuhken mahkasumare yunirin, inaran nu’wiken atarantamare’.
I’irateke pa’sawatuna na’kun yanku nunanpi, inaran iraru’sa yankuhke pa’ninsu akutupi.
Wa’waru’sa ira imatuna yankuhke kankunpi. Ya’nan papuna uhshakeran, inaran chiniken,
inaran pashi pashi tahtuna, iratatuna pinenakeran pa’pi. Wa’waru’sa nahtanin, sha’wiina
nihsha iratate ira pa’takasu’.
A’chinpeike ya’kuintapatuna, ku’ianake ninura achinpipi, nishitunan piyuran yanku achinpipi.
A’china’pitun wa’waru’sa a’nuterin ira nunaninsu, unpu pa’ninta ninurake, yankuhke’pa.
Inaran wa’waru’santa a’naya a’naya nunanpi inapuchin, ira imatuna ninurake, yankuhke’pa
kanakaisumare’.
A’china’piri wa’waru’sa sha’witerin sahkatu kirikake ya’werinsu, kahtapaku ninura a’naya
a’naya yankuke’pa kankuina.
150
Inapihkeran pichike, ¿unputa ninura ya’werin? Pichisawatun nishirawike unpusuna
ya’wesinsu pichinem nishike’.
151
Nininen
Yuhki yunkiatewa nunakasu’
A’china’piri wa’waru’sa nahtanin, ihsekeware ma’ta nituterewa’:
¿Unpuruta ninui uhkuire’?
¿Inseketa tataru’sa ninu kenanin?
¿Inpitarita ninusu a’pairin?
Inaran nahtanin:
¿Unpuatunta ninuisu ketantakasu ya’werin?
¿Unpu u’ureta ninuisu’?
Wa’waru’sa nitutupisu sha’wiwachinara, inaran a’na mamapaya nahtanpi sha’wikasumare,
ma’mareta nuya ninui, ma’ta nunenin, unpu u’ureta’.
A’china’piri mamapaya nahtanin, unpu nineta iru nimiriu. Nahpuakeware kirikateke
nishitakasu, ma’pitata nuwantere nimiriu nihkasumare. Inake wa’waru’sa nahtane
sha’witinpuasumare’:
¿Ma’ta nihkariwa?
152
¿Ma’ta nuwantere nimiriu irumare nihkakasu’? Nananu’sa werunke ya’werinsu
yunihsawatun, nuwanteresupita nunanke’.
153
Nininen
Yuhki yunkiatewa nunakasu’
Wa’waru’sa unpu ninesuna nimiru ninuikeran yunkipi. A’chinapiri sha’witerasarin unpu
nihtakasuna. Inaran inawara nitutupisu, kirikateke nimiriu nihkakasu sha’wirinsu ni’pi.
A’china’piri wa’waru’sa nuya muhtutatuna nihkakasu sha’wi niututpi ni’tun nuya
akankanterin. A’china’piri sha’witerin sahkatu kiirkake ya’werin a’na pichi ya’nipi “dado”
itupisu ukipinan, ina pawaninsu, kanpitari yahshitesawatuma ananiku’.
A’china’pi a’nuterin kirikatekeran nininsu pichi ya’nipi “dado” itupisu, nuwitaisumare unpu
pinenta ya’weterinsu’, unpu ya’nipitereta pichi ya’nipi “dado” itupisu. Ina nunsawatun
kahtawarin pichi ya’nipi tenikasumare’.
A’china’piri, wa’waru’sa kahtawarin nunanpisu kenanatuna insekesuna chinpikasu akupi,
inaran yahshitesawatuna pichi ya’nipi “dado” itupisu ahkunutupi.
A’china’piri sha’witerin wentunsawatuna, pichi ya’nipi “dado” itupisu nite’yanantatuna
ya’nipituna nunanakaisumare’. Nanitupi yunkikaisu unpu ya’nipitereta, kaniaritamare ma’ta
nihkakasu, tihkiwatera ma’ta nihkakasu’.
154
Pawanterinsupita yunkisawatun, nunanke, inaran kirihkatawa achinpipisu
uhshitesawatun achinpike’.
155
Nininen
Yuhki yunkiatewa nunakasu’
A’chinapi wa’waru’sapitare pa’nin weyunan munu, nara tanpara inapita mahkapuna,
ninura nunanatuna ya’nipikaisumare’. Nani mahpisu pihkeran, a’chinpei u’masawatuna
i’irateke werunkeran ninura nihpi. Nani ninura tihkiwachinara, wanituna tawihsawatuna,
kañaritupi ninurapuchin yanpunatuna, ta’atuna a’chinpei tawihtatuna yanku yunihpi. Nani
ya’nipipisu pihkeran a’chinpeike ya’kunpi. Inake a’chinapiri wa’waru’sa nahtanin:
‡ ¿Ninura, unpu nihterinta ninui’?
‡ ¿Unpu a’pairinta’?
‡ ¿Inseketa tahparin?
‡ ¿Piyapiru’sa, inseketa ninui tahpapi?
‡ ¿Unpuatunta ninui irurewa’?
A’china’piri wa’waru’sa nahtanin, yunkirama unpuatunta ninui irukasu ketantakasu’.
Ninuntate yunkikasu, nunenpua nuneninpu, pa’anewa, inapuwatera ku kañute,
mukanawanate ya’weariwawe’.
Kirikanemake ni’sarama ninu pe’pete nunanpisu’. Ina ni’sawatewa pa’awa nunanatewa
nuyasha ninu tahpawa’.
156
Ninu pe’pete ni’sawatun nuyasha pahshiteke’. ¿Ma’mareta neweterinpu?, ¿inkarita
manin?
157
Nininen
Yuhki yunkiatewa nunakasu’
Unpu ninesuna nimiru ninuikeran, ina wa’waru’sa yunkipi. A’chinapiri sha’witerasarin unpu
nihtakasuna. Inaran inawara nitutupisu, kirikateke nimiriu nihkakasu sha’wirinsu ni’pi.
A’china’piri wa’waru’sa nuya muhtutatuna nihkakasu sha’wi niututpi ni’tun nuya
akankanterin. A’china’piri sha’witerin sahkatu kiirkake ya’werin a’na pichi ya’nipi “dado”
itupisu ukipinan, ina pawaninsu, kanpitari yahshitesawatuma ananiku’.
A’china’pi a’nuterin kirikatekeran nininsu pichi ya’nipi “dado” itupisu, nuwitaisumare unpu
pinenta ya’weterinsu’, unpu ya’nipitereta pichi ya’nipi “dado” itupisu. Ina nunsawatun
kahtawarin pichi ya’nipi tenikasumare’.
A’china’piri, wa’waru’sa kahtawarin nunanpisu nuwitakaisumare insekesuna nunanpisu
pawanterin. Nihkakasu sha’wi kirikateke akurawatun iterin, ma’ta tehka nihkakasu sha’wi.
A’china’piri sha’witerin wentunsawatuna, pichi ya’nipi “dado” itupisu nite’yanantatuna
ya’nipituna nunanakaisumare’. Nanitupi yunkikaisu unpu ya’nipitereta, kaniaritamare ma’ta
nihkakasu, tihkiwatera ma’ta nihkakasu’.
158
Imaresu nunanke, ¿Ma’ta pawantarin? Nunanpisuke ma’ta pawaninsu nimiriu
ninuikeran nihkakasumare’. Yahshiteke, nihke, inaran ya’nipiteke’.
Nunanpisupita pihpíwachin, ma’suna nihsaransu sha’wike’.
159
Nininen
Yuhki yunkiatewa nunakasu’
A’chinapi wa’waru’sapitare pa’nin weyunan munu, nara tanpara inapita mahkapuna,
ninura nunanatuna ya’nipikaisumare’. Nani mahpisu pihkeran, a’chinpei u’masawatuna
i’irateke werunkeran ninura nihpi. Nani ninura tihkiwachinara, wanituna tawihsawatuna,
kañaritupi ninurapuchin yanpunatuna, ta’atuna a’chinpei tawihtatuna yanku yunihpi. Nani
ya’nipipisu pihkeran a’chinpeike ya’kunpi. Inake a’chinapiri wa’waru’sa nahtanin:
‡ ¿Ninura, unpu nihterinta ninui’?
‡ ¿Unpu a’pairinta’?
‡ ¿Inseketa tahparin?
‡ ¿Piyapiru’sa, inseketa ninui tahpapi?
‡ ¿Unpuatunta ninui irurewa’?
A’china’piri wa’waru’sa nahtanin, yunkirama unpuatunta ninui irukasu ketantakasu’.
Ninuntate yunkikasu, nunenpua nuneninpu, pa’anewa, inapuwatera ku kañute,
mukanawanate ya’weariwawe’.
Kirikanemake ni’sarama a’na nunanpisu’. A’china’piri nahtanin, ma’ta nihka tenama, kanka
pe’pete ananikaisumare kamairin. Inaran nuyasha tahparin a’paikasumare’.
160
¿Insupitata ninahtanatewa ya’werewasu’? Nunanpisu ni’sawatun yahshitesawatun
insekesuna ninahtanesuke achinpike’.
161
Nininen
¿Ma’ta nituterewa?
Nunanke:
¿Unpupita ninuraru’sasu’?
¿Ma’ta ninuraru’sa a’pairin?
¿Unpu nihpita ninuisu’?
¿Unpuinta kankanteran ninunenkasumare ninui u’upatana’?
Nunansawatun sha’wike, ninura ninuine nahtanatun nituteransupita.
162
163
Nininen
Nunenamenu’sa
ya’werinsu
nuwitawa’
164
165
Nininen
¿Unpu a’paiputa nanpirawesu’?
A’china’piri nihsha nihsha nunenanu’sa nunanpisu a’nuterin, inaran wa’waru’sa nahtanin:
‡ ¿Nuwiterama kanpita ihsu nararu’sa’?
‡ ¿Ma’ninta nininen?
‡ ¿Inseketa kenanama’?
‡ ¿Ma’mreta neweterin?
Wa’waru’sa nunenamenu’sa nuwitupisu sha’wipi, a’china’piri wa’waru’sa nuya nahtanin
yunkikasumare’:
‡ ¿Inta ya’weranke insu nimiriu u’urin?
‡ ¿Inkarita ninin?
‡ ¿Unpuatunta u’urin?
Naniwachi nunenanu’sa neneninpusu yunkiate ninuntuwatera nuya yunkimare’. A’china’pi tenin
ihpurasu ya’nipisarewa, “ku kañutewawe ya’werarewa, kañutewa ya’werarewa”
Nani a’china’pi wa’waru’sa nuntawatun nahtanin:
‡ ¿Unpu nituterewata unpuruta ku kañurewasuwe’?, ¿unpuinta ninahtanewa’?
‡ ¿Unpu nituterewata unpuruta kañurewasu’?, ¿unpuinta ninahtanewa’?
A’china’piri tenin, wa’waru’sa sahkatu kirika uhpurintuna ni’ina’.
Kenanku’: ya’pira, nite, nanan, werate, nate’. A’nahken ni’ne kañuna’pi, ku kañuna’piwe.¿Insuta
nihka wa’washa kaña’pi, ku kaña’piwe’.
166
Nunanpisu ni’sawatun sha’wike ¿ma’ta nihsapi?, ¿unpuarinta kemapia’wa,
unpuarinta sanapia’wa? nisiteke’.
167
Nininen
Nunenameru’sa nininenkeran Pinku ya’nipitawa’
Kañu ya’wetupisu yunkiatuna ninuntupi, unpu ninunenpita peinenake.
A’na mamapaya perahpi, sha’witakasumare, unpu ninunenpita irahkasu kañuwachinara.
Wa’kimiachin nihsawasu, a’china’piri wa’waru’sa kañapi’ru’sa nunanpisu: muhtu ikiterinsu,
pinen ikiterinsu, kankan kañu, sapu, pi’ñuterinsu.
Wa’waru’sasu nunanpisu nuntupi, unpuatunta kañupisu, unpu nuyatunwanta nihka.
Nani sahkatupachinara kirikanenke, a’china’piri wa’waru’sa sahkatu a’nuterin, inseketa
tenin PINKU. Nahtanin nuwiterin ihsu ya’nipi. Sahkatu panka kirikate nunanpisu nisha nisha
nunenanu’sa a’nuterin. A’na a’na a’nuterin nuwitupisu sha’wikaisumare’.
Inaran nunanu’sa tanpananteke pu’mupi. A’na uhkuirawatun a’nutawatun tenin, inta
ya’weterinsu ma’sharaya aku’in wi’shakamare. Inta’tunta tihkirinsu minshatarin.
Wa’waru’sa nahtanin nani nuya ya’nipikasu nihpachina, kañaritupi.
168
Sha’wirawatun nishike nunenameru’sa nininen ma’pitasuna nuwanterewasu
wa’waru’sa kañuwachin nunenakasumare’.
169
Nininen
Nihsha nihsha nunenanenu’sa ya’werinsu.
Nunenamenu’sa nihsha, nihsha namenen ya’weterin
Kañu ya’wetupisu yunkiatuna ninuntupi, unpu ninunenpita peinenake.
A’na mamapaya perahpi, sha’witakasumare, unpu ninunenpita irahkasu kañuwachinara.
Wa’kimiachin nihsawasu, a’china’piri wa’waru’sa kañapi’ru’sa nunanpisu: muhtu ikiterinsu,
pinen ikiterinsu, kankan kañu, sapu, pi’ñuterinsu.
Wa’waru’sasu nunanpisu nuntupi, unpuatunta kañupisu, unpu nuyatunwanta nihka.
Nani sahkatupachinara kirikanenke, a’china’piri wa’waru’sa sahkatu a’nuterin, inseketa
tenin PINKU. Nahtanin nuwiterin ihsu ya’nipi. Sahkatu panka kirikate nunanpisu nisha nisha
nunenanu’sa a’nuterin. A’na a’na a’nuterin nuwitupisu sha’wikaisumare’.
Inaran nunanu’sa tanpananteke pu’mupi. A’na uhkuirawatun a’nutawatun tenin, inta
ya’weterinsu ma’sharaya aku’in wi’shakamare. Inta’tunta tihkirinsu minshatarin.
Wa’waru’sa nahtanin nani nuya ya’nipikasu nihpachina, kañaritupi.
170
Werunu’sa ni’ke’. ¿Insuta nuwiteran? Nininen sha’wike’.
8 wayunke, pahshiteke, yahshiteke, achinpike pahtunu’sake.
Kirikate PINKU yahshiteke, inaran ¡ YA’NIPIAWA !.
171
Nunenamenu’sa ya’weterinsu’
Wa’waru’sapitare pa’nin a’na tata nihkapun, ninanua’wake nihsha nihsha nunenamenu’sa
ya’werinsu a’nutakasumare’. Inaran a’chinapi wiri shanehkera mahsawatun unpuinsuna
nininsu, nihsha nihsha kañu nuneninsu sha’wirin: Shanehkerasu yaipi kañu ya’weterinpuasu
nahterin. Shanehkera munusu sapuwatera se’murawate ya’ipi nipa’mure’. Shane’keraisu
chananan kañu ya’wetetuwachinpura pe’tansawate pi’shuruke mane’. Inaran i’sha inpiike
nanshiri pu’pian shanehkerai akuanantere wa’washa akutere’. Inaran nipe’shawatera
shanehkerai akututere, a’naruahchin nuya’tamare ama tena ya’kuntainpuamarewe’.
‡ ¿Ma’mareta shanehkera nuwantere’?
‡ ¿Shanehkera munu makañuta nahterin?
‡ ¿Shanehrai makañuru’sata nahterin?
Wiri sanekera:
‡ Yakiinen: ta’taru’sa nunenin.
‡ Ya’pirin: kanshituwara nunenin.
‡ Werunen: ya’karesu nunenin.
Shuhshuwasha:
‡ Tenen: tu’tuwite ikitupatera u’ure’.
‡ Sha’weten: apiaru’sa nunenin.
Pihshiru:
‡ Yankuken: Kankan kañu nunenin.
‡ Ya’pirin: Muhtu ikitupatera u’ure.
‡ Munuken: Sapupatera u’ure.
‡ Itenen: pinen ikitupatera.
172
Imiranenkeran pashiteke a’na nunen narase’pa. Inaran yankunen akutawatun
werunke nuyasha tahpake’.
173
Nininen
Tanan wa’yan a’shin nahtanakasu’
A’china’pi wa’waru’sa sha’witerin.
‡ ¿Ma’ta unpu’iteriwawe tananke paariwarawe, tanan a’shin ku nahtanewawe
nahpurini?
Tananke nunenamenu’sa ya’werinsu yauhkuipatera tanan wa’yan nahtane’: - kanta shinsha
nunenamenu’sa ketuku kepaatun ninunein. Naputawate tanan nuhterawate pinshike
pematawate nunenanen mane’. Ku nahputuwaterawe, ku nuneninpuwe’.
‡ ¿Ma’ta sha’witerinpua a’chinapi?
‡ ¿Unpu nineta nunenan?
‡ ¿Ma’mareta penuitawatuna nunenamenu’sa mahpi?
174
Nunanpisu ni’sawatun pahshiteke shuhshuwasha nara pahshiteke inapuchin
ya’nukasumare’. ¿Yunkike ma’mareta nara nuntupi?, ¿unpuatunta nahpurin?
1. ¿Inkarita nara penurin?
2. ¿Ma’mareta nara penure’?
3. ¿Ma’ta unputiinputa nara kuihpura nahtanewe?
175
Nininen
Penui nahtanapi
A’na tatamashu sha’witawa a’chinpeike wekatun sha’wichinpua, unpu penuitereta,
kemapia’wa, sanapia’wa nunenakasumare’. Tatamashuri kemapia’wa penui, sanapia’wa
penuimare, ma’sharu’sa chinihken nininsu perahtere itatun sha’witerin: - ¡ Ari’a!
mahparia’wa, irahka yunpinka, awi, tukani, shihku, yu’naturashi inapita kemapi nihpuna
sahkatun, inantun, ku kañuruwatupiwe, inapuchin kemapia’wa niina’, iterin.
Ya’were sanapi’awanta pinuhtere’: - ¡ Ari’a! mahparia’wa, irahka amanshura, ka’yura,
wihshu, nu’wa, uwi, nihpi, uhkurun inapita sanapi nihpuna sahkatun, pi’shitun, ku
kañuruwatupiwe, inapuchin sanapia’wanta niina’, iterin.
Tatamashu a’chininsu ta’tatuna nahtanpi. Inaran a’chinpeike pa’mawachinara a’china’piri
nahtanin:
‡ ¿Ma’ta tatamashu a’chinterinpua?
‡ ¿Ma’mareta penure kemapia’waru’sa, sanapia’waru’sa?
‡ ¿Ma’ta iterin kemapi’awa penuwachina?, ¿ma’ta iterin sanapi’awa penuwachina?
176
A’na na’kun na’kun werun pa’yateransu achinpike’. Inaran a’na werun ka’nanpuchin
ya’nurinsu yunkike’. Napiseparinke pawaninsu ananike ka’nan atarantasumare.
Inaran nuyasha tahpake’.
177
Nininen
¿Ma’pitata ku kanewe tunui u’upatera?
A’china’piri a’na tata perarin a’chinpeianake wekatun wa’waru’sa sha’witamare tunui
u’upatera ku nuyawe kapakasu ka’nanu’sa tumawan nininsupita: ipi, kushi, pawara
akiruwa, wenu main nininsu ku u’urewe. Inapita ku na’tuwaterawe nanitere chiminakasu.
Nani inapita tata sha’witerinpuasu ama naniantawasuwe. A’china’piri wa’waru’sa nahtanin:
‡ ¿Ma’ta tata sha’witerinpua?
‡ ¿Ma’ta ku ka’newe tunui u’upatera?
‡ ¿Ma’mareta tunui u’ure?
‡ ¿Ma’mareta na’keran tunui u’ure?
178
Nunanpisu ni’ke. ¿Ma’ta unpurapita ma’shuru’sa’?
A’naya a’naya nunanpisu sha’wike’.
¿Unpuinta nara tunu’su? Ya’natimarinsu muhkuteke nunanke’ nara tunu.
Nininen
¿Unpuinta nanpiruwa nihterinsu’?
¿Unpuinta ya’pirin ya’weterin?
¿Narake nanpewachinara, unpuinta ka’nanu’sa kehpariterin? Pahshitawatun, nihterinke auchinpike’.
¿Maketa nanu’sa taranpi?
Kahtu sanapi taranpisu’
A’china’piri wa’waru’sa a’nanken nanpirua nihterinsu a’nuterin, unpupinsu nininsu nihkatun
ta’anen, werunen, sha’wirapirin. Nanpiruwa mu’kushin wanirin, werunen mu’kume, ya’kunen
ya’weterin, ni’terinsu, ya’pirin inapita ya’weterin.
A’china’piri a’nuterin a’na pahtuna’wa, wa’waru’sari kahtawarin, kahtapain nishitamare
makeranta nahpuinsachin, makeranta nihshaterin.
Inaran a’china’piri wa’waru’sa sha’witerin, kahtu nihterinsu sha’wirinsu pawaninsu
sha’wikasumare tatamashu kahtu sanapi tananpisu yunkiatun sha’wikasumare’.
Wa’waru’sa a’na tatamashu yunihpi.
A’china’piri wa’waru’sa sha’witerin, paatuna tatamashu nahtanpi, inari sha’witerin unpu
taranpisun kahtu nanu’sa ihsa, nanpiruwa. Tatamashuri sha’wituwachina wa’waru’sa
ta’tatuna nahtanpi.
Pa’sapachinara tatamashuri sha’wituwachina ina tahtanpi. Tatamashu sha’wipana,
ta’tatuna nahtanpi. Inaran yusparinke tatamashu itawatuna, a’chinpeianake u’mapi.
A’china’piri a’na werun sahkatu a’nuterin. Inaran a’naya a’naya nahtanturu’sa nunterin.
180
Sanapiru’sa shaaru’sa taranpisu’.
¿Maketa nanu’sa taranpi?
¿Nara ta’ani, insupitata ka’nan pashiterin? Nunanpisuke wi’sha amahteke’.
Sanapiru’sa
p
shaaru’sa taranpisu’.
p
181
Nininen
Ihsa sha’wi yunkia’awa’
A’china’piri wa’waru’sa ayunkirin, tatamashuini, unpuinsu ihsa nininsu a’chinterinsu, inaran
nahtanin:
‡ ¿Inta ihsa taranin?
‡ ¿Unpuatunta ihsa taranin?
‡ ¿Ma’mareta ihsa kamairewa?
‡ ¿Unpuruta ihsa kamairewa’?
‡ ¿Unpu kamairewata ihsasu?
Wa’waru’sa unpuinsuna ihsa ninutupisu sha’wirapisawatuna, i’irateke pihpiwisawatuna
a’china’pire ya’nipitun yunkirin, unpu nuwatereta ihsake pihta taweri paakasumare:
‡ ¿Unpuinta ina nuwatupisu’?
‡ ¿Tawishin, nu’ten wi’sha nihka nuwatupisu’?
‡ ¿Ma’ta sha’wika nuwa nishiru’sa’?
182
Nunanpisu ni’sawatun sha’wike unpuinta wa’waru’sa nuwaterinsu.
183
Nininen
Ihsa sha’wi yunkia’awa’
A’chinapiri wa’waru’sa a’nuterin nunanpisu a’na kemapi, a’na sanapi, a’na kemapi’awa,
a’na sanapi’awa. Inapita wa’waru’sa nitahpapi ninanunenake a’mupichachin. Nahtanin:
‡ ¿Intuata pa’sakai ihsu kemupinane’?
‡ ¿Maketa nitahpatuna pa’sakai’?
‡ ¿Ma’taketa tata nitahparin?, ¿ma’taketa mama nitahparin?
‡ ¿Ma’taketa sanapia’wa nitahparin?, ¿ma’taketa kemapia’wa nitahparin?
‡ ¿A’na taweri isuhpuchin nitahparan?, ¿intuata pa’nansu’?
Wa’waru’sa ninuntupi, unpuinsuna sariru, kuhtun, panaira, nuna inake nitahpapisu ninuntupi.
Iapuchachin sanapia’waru’santa nutahpapisu yunkipi.
A’china’piri wa’waru’sa sha’witerin, ihpurasu kirikanemake nunanpisu ya’werin
a’muantatuma tahpaku’, iterin.
184
¿Unpu wa’waru’sata yawepi? Ni’sawatun a’muanteke pihtake pakaisumare’.
185
Nininen
¿Unpu ninuneneta umunke?
A’china’piri wa’waru’wa a’na putiria umui a’nutatawatun nahtanin:
‡ ¿Yunkiriku, u’urama irahka umui’?
‡ ¿Ma’mareta u’urama?
‡ ¿Inta umui u’shiterinkema’?
‡ ¿Pa’yaterama unpuinsuna pi’niresu’?
Inaran a’china’piri sha’witerin, umui nihpirinwe nuwantere nipeshawatera akutamare,
chichi’patera u’ukamare. Ya’pira kañu mahpachinpura pupisha niakurayatere, ta’tapatera
akutamare’. Inaran nahtaninn:
‡ ¿A’nakema yunkirama unpuinta umuisu ya’nurin?
‡ ¿A’nakema yunkirama unpuinta we’erupiterin umuisu’?
‡ ¿Unpuinta umunsu naraterin?
‡ ¿Maketa pi’ñusu nunene’?
‡ ¿Unpui uhkuitereta umuisu’?
Nihsha, nihsha kañuru’samare nuwantere’.
186
¿Ma’ta unpuka kemapia’wa?, ¿maketa nunapuna nihka?
¿Unpu kamaipita nunenansu’?
Kemaura naniteransu nunenamen nininen nishike’. Inaran unpu kamairesuna
nunanke’.
PITURU
Pituru
i’wa
ya’weapun
na’kun na’kun
Nahpuatun
inake
iruatun kañurin.
iini
nuhtururi
Nahpuatun Pituru
uspitaruke kepaatun
uwanin ni’tun nuyaterin.
nuwiterin. Nahpuarun a’shin nuya
kankanterin. Inakeranware Pituru
nuwiterin.
187
Nininen
Nihsha nihshake ninunakasu nitutawa’
Wa’waru’sa, a’china’piri nahtanin kahtawain nunchi kirikakenenke nishitupisu’.
Wa’waru’sa, a’china’pire kirika nuntupi, inaran a’china’pi nahtanterin:
‡ ¿Inseketa Pituru ya’werin?
‡ ¿Ma’ta unpurin Pituru?
‡ ¿Unpu nuneninta Nuhtururi?
¿Pituru nunenpipuchin kemanta nuneninen?, ¿unpurinkeranta inapuchin ya’nurin, ku
inapuchin ya’nurinwe’?
A’china’piri wa’waru’sa sha’witerin, a’na parchisu nihsha nihsha nunentupi. Ina kanpitanta
naniterama nitutakasu.
‡ ¿Nituterama kanpita, unpu nunentupita a’na parichi?
‡ ¿Insupitata?
A’CHINA’PI NUNANPISU A’NURIN, inaran wa’waru’sa sha’witerin: uwantuinan, nimiriu,
nu’wihken nimiriu, ikiru tuma, yanutuina, a’pintuinan.
188
A’china’pi kahtawainken sha’winan nunteke’. Ninuntawatuma nimiriumare nininke
wi’shake auchinpike’’.
189
Nininen
shinpipi
Nunenamenu’sa
191
Tahparesu nitutawa’
A’chinapiri wa’waru’sa sha’witerin, ipurasu nani nihsha, nihsha nunenanu’sa nuwiterama
ni’keware, ina tahpainan nuyasha mihku’.
A’na semana pawanapasu werun mahpi yanikasumare, nnaiwachi yanihpachina wa’waru’sari,
kañumare nininke nunename auchinpipi. Inaran nininen nishiku’.
Inaran iterin, 2 werun nunterewasu na’werinke yunkia’awa, a’na parichisu unpu ninunentatunata
inawanta ya’wepi. Nunanpisu kahtawainke nuya yunkiatun nininu’sa nishike’.
Pahtunu’sa yahshiteke’. Aya’wirisawatun a’na nunin yamirinsha nininke tunputatun
nunapisu tahpainan nihke.
Nunan tahpainan a’nunamen nuyasha tahpatun nihke’.
193
Nininen
¿Ma’ta nituterewa?
Nunanke:
¿Unpupita ninuraru’sasu’?
¿Ma’ta ninuraru’sa a’pairin?
¿Unpu nihpita ninuisu?
¿Unpuinta kankanteran ninunenkasumare ninui u’upatana?
Nunansawatun sha’wike, ninura ninuine nahtanatun nituteransupita.
194
195
Nininen
Wa’wa perarinsu
taweri nuwitawa’
196
197
Nininen
Wa’wapi taweri nuwitawa’
A’china’piri wa’waru’sa nuntatun sha’witerin. Wa’wa perakasu taweri nihpachina
naniwachi nawananu’sa yankuterantarin, u’nan nihpachina nahpuru ¡ aria’! wa’wa
nihkapun” tenewa. Nahpuwachina i’waraya, tahshi pa’ne wa’wa nihshinanteru’sa
nawikamare, wa’wa perapachina pakawate mahkakasumare’.
Wa’wa ma’kakasumare wa’wa nihshinateruke pararinsu nahtanate pa’ne wa’wa mahkari.
Perarinsu kuhpi tuhpachina peinenpu u’mare’
A’china’pi wa’waru’sa nahtanin:
‡ ¿Unpuinketa wa’wasu ya’werin?
‡ ¿Ma’ta nihka kapatuna na’api?
‡ ¿Unpuruta wa’wa perarin tawerisu?
‡ ¿Ma’ta teninta wa’wa perahpun?
198
Pichiraru’sa yuranatun, wa’wa kenanke’. Inaran kemaura yunkiatun pahshiteke.
6
199
Nininen
Wa’wa mahkakasumare ma’sha nuwanteresu’
A’china’piri a’na tata, a’na mama perarin. Inawasu nihsha nihsha nuwanteresu a’chinpeike
kentapi, a’china’piri i’warapuchin sha’witerin kentakasumare’.
Tata, mama inapitari ma’sharu’sa keparinsu a’nuterin. Ihsu ma’sharu’sa nuwantere wa’wa
ma’kasumare.
Wa’waru’sa ta’tatuna tata, mama inapita ya’hpi sha’wirinsu nahtanapi.
Naniwachi tata, mama inapita pa’pachinara, a’china’piri a’naya a’naya nuwanteresu
a’nuteri ( wa’naru, yu’me, saweni, nintirina, inin)
Inapita a’nutawatun nahtanin:
‡ ¿Ma’ninta nininen ihsu?
‡ ¿Ma’mareta neweterin?
‡ ¿Wa’wa mahkakasumare, ma’ta itere’?
Wa’waru’sa a’panitupi, inaran a’naya a’naya nuwanteresu mahsawatuna unpu
yuntunteresuna wa’wa inapuchin nihkatuna ya’nipisapi.
200
Sunuante ni’ke’. ¿Inseketa ya’werrin ma’sharu’sa nuwanteresu, wa’wa
mahkakasumare’?
3
201
Nininen
wa’wa mahkakasumare ma’sha nuwanteresu’
A’china’piri a’na tata, a’na mama perarin. Inawasu nihsha nihsha nuwanteresu a’chinpeike
kentapi, a’china’piri i’warapuchin sha’witerin kentakasumare’.
Tata, mama inapitari ma’sharu’sa keparinsu a’nuterin. Ihsu ma’sharu’sa nuwantere wa’wa
ma’kasumare’.
Wa’waru’sa ta’tatuna tata, mama inapita ya’hpi sha’wirinsu nahtanapi.
Naniwachi tata, mama inapita pa’pachinara, a’china’piri a’naya a’naya nuwanteresu
a’nuteri (wa’naru, yu’me, saweni, nintirina, inin)
Inapita a’nutawatun nahtanin:
‡ ¿Ma’ninta nininen ihsu?
‡ ¿Ma’mareta neweterin?
‡ ¿Wa’wa mahkakasumare, ma’ta
itere’?
Wa’waru’sa a’panitupi, inaran a’naya a’naya nuwanteresu mahsawatuna unpu
yuntunteresuna wa’wa inapuchin nihkatuna ya’nipisapi.
202
Kenanawatun tawishinke unkurapike’. ( wawasapa, i’me saweni, inin niterina)
Pahshiteke’.
203
Nininen
Wa’wa nunantewa ya’nipiawa’
A’china’pi wa’waru’sare ya’nipikasumare, i’irateke a’na ira nu’paruke wi’sharin, sahkai
pa’takasumare. Inara sha’witerin “piyapi wa’wa a’shini shika’ninsu”. Nani nahtanpachina
iterin:
‡ ¿Ma’ta kemasu nahtananesu pa’yateran?
‡ ¿Unpuatunta ku wa’wa narintereu?
‡ ¿Unpurita piyapi wa’wa wa’yan nahtanpachina’?
Inaran a’china’piri wa’waru’sa sha’witerin: “pa’awa i’irateke pihpitewa wa’wa nunanatewa
ya’nipiawa”.
Inaran kahtu wentun nihsawatuna, a’na wentuke ya’kunatuna- “ya’wan ya’kuanin”,
tuhpachina wa’waru’sasu, .. sssss” tuhsapi. Napuachina ina nahtanawatun nu’peke
kewenpi. A’na taya wentun, inanta a’na wentunke ya’kunpachina – “saaaaaa…. Tuhsapi.
Wa’wan, taya inapita nunanatuna ya’nipipisu yunkisawatuna, nisha’witupi. Wa’wa mahkari
yapa’patera ku tuhpinante pakakasu yawerinwe. Inakesu nihpirinwe, wewepiru ni’tun,
ya’wan, taya inapita ya’werin.
204
Kahtawake wa’waru’sa, wa’wa mahpuna pa’pachina, a’paiatuna pa’ina’.
205
Nininen
Ninuresu nitutawa’
A’china’pi, a’chinpeike kankunsapatun wa’waru’sa “ninutu” sha’witerin, nitutamare inta
naniterin “ninutu” a’panitakasu’.
Kahsu ma’wan kemapiku, tahshirechachin, tawerirechachin iratatu ku chinuhterawe.
Nahpuatu ya’ihpiru’te nuwiterawe.
‡ ¿Ma’ninkuta? pi’i.
Wa’waru’sa inaura yunkinenake ninutuna sha’wirapi.
A’china’pi nahtanterin, inta naniterin a’na “ninutu” sha’wikasu’, pi’iru’teke tahshi iraterinsu
yunkiatun sha’wike’. Yuhkimare ninutu sha’wiina’. Nahtanin:
‡ ¿Masahkatuta taweri nine’?
‡ ¿Masahkatuta tahshi nine’?
‡ ¿Masahkatuta taweri, tahshirechachin nine’?
Ninuntupi: Taweri nanitere na’kun sahkatu nihkakasu. Unpu uhkuitupita ma’ma,
yu’natakasu, a’netakasu, wa’wa mahkakasu. Tahshi ku sahkaiyawe ka’nanu’sa kenanate
inanakasu, wa’wa mahkakasu.
206
Nunanpisu ni’sawatun sha’wike ¿Unpu wa’wata nihke nuhteterantapi kenan?
207
Nininen
Pashi pashi tenewasu pichiawa’
A’china’piri wa’waru’sa iterin pa’awa i’irateke pihpitewa ya’nipi’awa. Wa’waru’sa i’irateke
pihpipi. Inake a’china’piri iterin kahtu panshin nihku. Pa’awa pichi’awa 5 keware, pashi
pashi tenewasu. Kahtu wa’waru’sa ninara’ina ira niuserarinke, a’naya a’naya wa’waru’sa
kankunkaisu. Inaran kahtu panshin nihpi, pichitaupuchin pashi pashi ta’tuna, a’na
kehchitupisuke. A’na panshiunta inapuchachin ninin.
208
Ni’ke, ¿unputa wa’wa ya’werin?, ¿unputa pawansarin pe’sateke? Ni’sawatun
yahshiteke inaran achinpiteke insekesuna achinpkasu’.
209
Nininen
Unpu nineta wa’wa mahpatera
Wa’wa nihpachina mane, ku na’kun yanihpachinawe wa’wa kemapirain mahsapate
ininke wiwi’shitere. Nahpuru wa’wa na’a ninin a’na pisenusa, kahtu pisenu, kara pisenu
ma’pachinara akitatuna, pumuitatuna, kehshatuna, ka’pi. Na’kun mahpachinarasu
yamurake se’muratuna a’wintupi yanipachina kehshatuna, pihsarapituna ka’pi.
Taweririnke aipiran pe’satetawatuna inake wa’wa yamurake se’murapisu a’wintupi. Nani
yanihpachina we’ehtake akurawatuna tahpapi. Ku manta kapakasu ya’wewachinawe,
inaternta mahsawatuna pihsarapituna ka’pi.
‡ ¿Unpu mahtereta wa’washu nihka?
‡ ¿Unputerinta mamasu wa’wa kerupitawatun?
‡ ¿Unputupita na’kun wa’wa mahpatera?
‡ ¿Inseketa wa’wasu awintere’?
‡ ¿Unpu ka’neta wa’wa?
‡ ¿ Ma’mareta pi’shatere?
‡ ¿Unpu ka’neta wa’wa?
210
Ya’ipikeran 6 wa’washa ya’werin, nunanpisu ni’ke’. ¿Unputa pe’sarake pawanin?
Yahshitesawatun ananike, wa’washa pe’sateke pawaninsu?
6
8
9
211
Nininen
Unpu maneta wa’wa’
A’chinapiri sha’witerin a’na mama a’chinpeike wentatun wa’waru’sa sha’witamare, unpu
mahtereta wa’wa, kapakasumare unputereta ku’wara ka’shaterariwe.
Wa’waru’sari mama unputeresuna wa’wa sha’wirinsu ta’tatuna nahtanpi. Inaran mama
pa’mawachina: A’chinapiri wa’waru’sa nahtanin:
‡ ¿Ma’ta mamasu sha’witerinpua?
‡ ¿Ma’ta unputere wa’wa ku’wara ka’shaterariwe?
‡ ¿Ma’mareta kerupitere’?
‡ ¿Naniwachi kerupitawate, intuwata kepapi?
‡ ¿Ma’mareta nu’wihkensu newerin?
212
Yahshiterawatun naniarinkeraware achinpiteke, unputeresuna wa’wa mahpatera.
Inaran akuteke naniarinkeraware pihchinanu’sa.
213
Nininen
214
215
Nininen
Kanpua
p
sha’winan nuya
y nuya
y nahtanewasu’
Wa’waru’sa tawishin wensepi ninuntakaisumare’.
A’china’pirin a’na sha’winan a’nuterin. Pa’yaterinsu sha’winan. A’china’piri a’na kirika
sha’winan ya’werinsu ketawatun nahtanin, unpuatunta ihsu sha’winan pa’yateran iterin.
Inaran a’china’piri iterin kanta pa’yaterawe sha’winan, nuwanterama kanpita kahtawaku
wa’wa sha’winan yunkiatewa sha’wiawa’, iterin.
A’na wa’washa pi’pian kaniariterin, inaran a’nanta pi’pian apankaterin. Inapuatuna a’na
sha’wwi tarantupi.
Inaran nahtanpi:
‡ ¿Unpuinta ina wa’wa’?
‡ ¿Unpu pahshi pahshi, teninta?, ¿unpu perarinta?
‡ ¿Inpitareta ya’wepirinwe?
‡ ¿Inseka nihsapirinwe?
216
¿Pa’yateran sha’winan nihkakamasu?, ¿ma’ta sha’wirapika ihsu sha’winan?
Yashitesawatun werunke pahtuna’waya achinpike. Inaran achinpike a’na
muhkuteke kirikate. Werun ahkunetawatun sha’winan nishike. Werun nuwanteransu
nahpunchachin
p
kamaike’.
217
Nininen
Nahtanwa wa’wamare sha’wipisu’
Taweririnke a’china’pi wa’waru’sa yunkiatuna, sha’winan sha’wipisu nunterin ni’tun kahpa
kahpa kankantatuna ninuntupi.
Inaran wa’waru’sa sha’winan inawara yunkinenakeran nihpisu sha’wipi nahtanin.
Wa’waru’sa pi’pian pi’pian sha’wirasapi, a’china’piri kahtawarin.
A’chinapiri sha’witerin kirikanenake kenanansapi wa’wa nunanpisu. Ina pahshitatun,
tahparawatun sha’winan nunanke’.
Ni’sawatun, ya’shiteke, nunan pahtuma wa’wa nihke’.
218
219
Nininen
¿Ma’ta nituterewa ya’ipi sahkatukeran?
¿Ma’ta nituterewa ya’ihpi sahkatukeran?
Masahkatusuna ninamasu yunkisawatuma wa’waru’sa sha’witeke’.
Kirikanenke nishike sha’wipisupita, ama naniantakasumarewe.
Wa’waru’sa sha’witeke, insuta pa’yatupisu yunkiatuna nunansawatuna, pahshichina’.
Wa’waru’sa ma’pitasuna nihpisu yunkiatuna ninunchina.
Nunansawatun, sha’wike insu wa’wata mahpisu, na’kun na’kun pa’yateransu’.
220